Home Patriota Alcino Pelari: Defisiente Nebe Eskapa Hosi Masakre Santa Cruz

Alcino Pelari: Defisiente Nebe Eskapa Hosi Masakre Santa Cruz

460
0
SHARE

Wainhira lao halimar haleu Dili laran, sempre hasoru ema ida nebe’e, halai loron-loron, iha dader, meudia no lokraik. Ho kalsa badak, kamizola liman laiha, uza sapatila ho marka Nike, halai haleu Dili. Kosar wen sulin, karik hamrok mos, maibe sempre ho laran kontente, hamnasa tutuir dalan, sente los katak, nia avontade ninina esersiziu.

Nia mak Alcino Pereira, famousa ho naran Alcino Pelari”. Maske nia moris mai,  ho kondisaun difisiente, maibe ne’e la siknifika katak, hamate Alcino nia espritu, hodi halo’o moris normal, hanesan babain.

Desportu, ita hotu hatene, esersiziu nebe’e maka diak liu ona, ba ema hotu, hodi asegura saude. Imajina Alcino ho idade 57, moris iha Dili, iha tinan 1958, maibe kondisaun fiziku sei forte, hodi kontinua halai, haleu Dili.

Wainhira oras ida ho jonalista TAFARA.ORG, husu ba nia, tansa tenke halai? Ho kalma no fiar an, Alcino hato’o lian badak deit, katak “tanba hau gosta”.

Ho kondisaun difiesente, maibe Alcino, oan husi Miguel Pereira no Fernanda Viegas,  hatudu ona nian kontribuisaun boot, ba rai doben ida ne’e.  Alcino fo konyese bandeira RDTL, iha nasaun Australia, China no Amerika, tanba nia sai segunda lugar, iha maratona internasional no Arafura game

Orgulhu tebes, ho Alcino Pereira, tanba nia la hare nia an, nudar obstaklu, maibe nia hasoru obstaklu ne’e, hodi bele fiar an, katak hau Alcino bele.

Kontente tebes, wainhira dada lia ho Alcino Pelari, maske dala ruma susar, atu komprende nia lia fuan, maibe koko ho neneik, atu bele komprende. Alcino mos responde ho memoria diak, konaba saida maka TAFARA.ORG husu.

Oras ida nia laran, koko atu konyese besik liutan Alcino Pelari. Karik ema barak la hatene, saida maka Alcino Pelari kontribui ona, ba rai doben furak ne’e, iha tempu okupasaun Indonesia? Karik ema la fiar, tanba nia difisiente ida. Karik durante ne’e, nia hakarak koko konta nia istoria, maibe nia sente, ema sei la rona.

Alcino Pelari, mos ema nebe’e involve nia an, iha manifestasaun 12 Novembru 1991. Nia memoria sei maka’as hodi lembra fila fali tragedia nebe akontese  iha tinan 24, kotuk liu ba. Alcino ho kalma, tur iha  uma natureza, Fundasaun Haburas, haktuir “iha 12 Novembru 91, hau ba misa iha Motael, ema barak maka ba. Hau ba misa tanba Sebastiao nia loron mate”.

Wainhira ekipa TAFARA.ORG, husu ba nia, rona husi ne’ebe, katak iha misa?? Alcino ho nia jeitu uniku, esplika “hau nia kolega maka hatete mai hau, ami ba hamutuk ho ema barak”.

Wainhira koko husu neneik, saida maka akontese wainhira misa hotu, Alcino Pelari mos lao ain to iha rate santa cruz? Alcino Pelari, hatudu nian jestu, nebe ita bele nota katak, nia trauma, kahur  triste tanba Tentara Nasional Indonesia (TNI)  no Polisia, halo violensia. Tuir mai ho neneik Alcino, haktuir “ami lao husi motael, to besik akait, polisia tebe ema, tuku ema. hau hirus los no hanoin kolega sira”.

Manisfestasaun 12 Novembru, hamosu lembrasa nebe triste, ba joven sira nebe’e partisipa iha tempu ne’eba, inklui mos Alcino Pelari. Nia hare ho matan, saida maka maka TNI no Polisia sira halo ba joven sira. Maske nune’e, la hamate Alcino nia espiritu, hodi hakilar nafatin viva Timor-Leste..Viva Xanana Gusmao… Karik ita bele imajina, Alcino Pelari ho nia kondisaun nebe la dun susfisiente, hodi kontra brutalidade TNI no Polisia, maibe karik iha tempu ne’eba,nia hetan bensao husi Maromak no matebian sira, hodi bele salva an, husi hahalok violentu TNI no polisia.

Alcino Pelari, dada is naruk, koko lembra fila fali, hodi konta tuir ba ekipa TAFARA.ORG.

“ami lao to rate santa cruz, hau hakilar viva…viva..nafatin.  Hau hare Polisia Timor oan ida, kua Simplisiu nia tilun sorin. Hau hirus no hakilar ba tentara sira”.

Situsaun manas, iha rate santa cruz, ema idak-idak, halai hodi salva an, kahur tauk no tanis tanba kilat musan atu mai los se?

Alcino Pelari, mos koko salva an, husi violentu nebe’e tropas halo, Alcino haksoit ba moru kotuk. Alcino salva an duni iha tempu ne’eba. Nia forsa maka halai, halai hodi ses an husi kilat musan no husi botas. Alcino konsege halai to Audian, nia hela fatin. La saugati, ho Alcino Pelari nia exersiziu nebe hahu ona, iha tempu Indonesia.

Maske karik ninia kontribuisaun ne’e kiik oan deit, maibe iha valor boot ba nasaun ida ne’e. Alcino Pelari, joven ida, husi joven sira seluk,  ne’ebe maka fo nia an, iha risku boot, hodi fo alarme ba mundu katak, Timor iha presaun nia okos.

Iha dada lia, situasaun hamnasa maka barak,tanba Alcino Pelari sempre hatudu nia honestidade no inocente, nebe’e hatudu ba ita katak, moris ne’e tenke simplis, obstaklu nebe’e iha laos atu husik deit nune’e, karik la vale bae ma seluk, maibe vale ba hau nia an no nasaun. Ida ne’e maka hau aprende husi Alcino Pelari.

Alcino hahu nudar atletika maratona, hahu husi tempu Indonesia kedas, iha tinan 1986.  Ho laran kontente, Alcino Pelari, haktuir

“hau tuir maratona, iha Jakarta. Hau juara 1, hau hetan medala osan mean”.

Alcino Pelari, nia idade aumenta ba bebeik, maibe nia kontinua hodi halai. Ba nia halai ne’e nia moris, nia sei halai nafatin, to Maromak desidi nia tempu. Ho simplis nia hatan,

“hau gosta halai, hau halai bebeik, halai ne’e diak”

Alcino Pelari, kontribui ona nia an ba luta hasoru okupasaun Indonesia, agora dadauk nia fila fali ba nia moris babain, ema la nota katak, nia halo buat vale ida ba rai doben ida ne’e. nia moris simplis, la sisi buat ida, lakohi fo todan ba ema.  Nia moris mesak, ho kondisaun nebe’e mak nia infrenta.

TAFARA.ORG konsege hasoru mos ho Alcino Pelari nia alin, naran Eugenio Pereira, naran kodiku Labanon. Iha loron 29, ekipa lao tesik ba iha Audian, tama tesik iha dalan leet (gang), hodi husu tuir Alcino Pelari nia uma. La susar hodi identifika Alcino Pelari nia uma. Uma simplis ida, hamrik metin iha area nebe klot, tanba iha dalan ninin kedas. la imajina, Alcino nebe hamorin ona Timor-Leste nia naran, maibe seidauk iha fatin nebe maka diak liu ba nia atu hela ba, nudar honra ida ba nia, maibe ida sedauk akontese, estadu sedauk fo buat ruma nebe serve ba nia.

Familia Alcino Pelari, hakfodak ho prezensa ekipa TAFARA.ORG. ami koko atu esplika, se maka ami, to ikus Eugenio nudar alin husi Alcino Pelari, husu ami atu tur iha baranda simplis, sente manas, wainhira loron tiru tama, iha tempu meudia.

Ba ekipa TAFARA.ORG, Eugenio Pereira, la hatudu an, nia hatete ba TAFARA.ORG, katak,

“Alcino momentu tuir manifstasaun iha 12 Novembru 1991, nia hetan konvite husi xefe organizador, Grigoriu Saldanha, atu bele partisipa iha manifestasaun ne’e. maske laos konvida ho karta, maibe ibun ba ibun deit tanba situasaun iha tempu neba tenke koidadu”.

Iha kalan 11 Novembru 1991, grupu Loriku Asuwain, halao enkontru hodi perpara hena no spanduk, iha bairo Audian. Iha tempu nebe refere, Alcino Pelari mos involve iha atividade kalan ne’e.

“ami koidadu los, tanba intel barak, tauk sira hafuhu ami. Iha grupu laran ne’e mos, ami nain 5 deit, inklui Alcino. Ami perpara spanduk para aban bele lori”. Tenik Eugenio

Alcino Pelari, ho nian kondisaun fiziku difisiente, hetan fiar husi grupu Loriku Asuwain, hodi partisipa iha manifestasaun ida ne’e. Alcino koko, atu koidadu an nafatin, wainhira lao ba mai, tanba situasaun nebe maka perigozu tebes, joven sira iha tempu ne’eba.

Wainhira dada lia ho Eugenio, iha uma simplis, ho sumente nebe komesa nakfera no kuak, haktuir katak Alcino komprende saida maka nia tenke halo.

“maske hau nia maun kondisaun fiziku la premiti, maibe nia hatene situasaun ne’e. nia hanoin deit oinsa kontra tropas Indonesia. Iha loron 12 Novembru, dadersan tuku 3:00, nia sai husi uma ona, karik nia lao deit to iha Motael, tanba iha tempu ne’eba, nia lao neneik los, entaun nia tenke sai sedu, ne para to iha Motael bele sedu mos”.

Iha loron manifestasaun, 12 Novembru, Eujenio no Alcino partisipa ona misa dader, maibe Eugenio la hare hetan ona Alcino iha misa.

Misa remata grupu manifestasaun sira komesa lao neneik, hodi ba kari aifunan iha rate Santa Cruz, asiste ho reza no hananu, tutuir dalan. La sente seguru, kahur ho tauk, tanba TNI no polisia forma iha estrada ninin.

Polisia no TNI hatudu oin siak, no pronto hatudu sira nia brutalidade ba grupu joven sira ne’e. Grupu joven sira to duni iha rate Santa Cruz. Wainhira konfirma fila fali, hasoru duni Alcino iha rate? Maibe Eugenio dehan, la hetan Alcino nia oin, tanba ema komesa barak no TNI no Polisia haleu rate ne’e.

TNI no Polisia komesa tiru, tebe no duni tuir joven sira iha rate laran, ema komesa halai arbiru hodi buka fatin, hodi bele salva an. Iha temu ne’eba, Eugenio iha hanoin katak Alcino mate ona. Eugenio rasik konsege halai ba subar iha Amu Belo nia uma.

“hau halai duni no ba subar iha Amu Belo nia uma, iha hau nia kakutak, hanoin deit Alcino kal mate duni ona. Iha tempu ne’eba, ita mate ka moris tenke pronto, ne’e sai ona komitmentu ita nian”.

Iha loron hanesan, rai komesa kalan ona, Eugenio fila ba uma iha Audian. Nia hakfodak, wainhira hare Alcino iha hela uma. Eugenio kontente tanba nia maun la mate.

Tuir istoria husi Eugenio katak, Alcino laos involve deit nia an iha manifestasaun 12 Novembru 1991, maibe komesa Amu Papa Yohanes II, vizita Dili, iha tinan 1989 to’o tinan 1999.

Iha tinan 1999, Alcino hetan duni tuku no tebe husi milisia Aitarak. Durante iha tempu okupasaun, Alcino involve nia an, hodi tuir manifestasaun oin-oi, nebe hatudu ba Indonesia no mundu tomak, katak hakarak ukun rasik an.

Ho Alcino Pelari nian kontribuisaun, Alcino hetan rekonyesementu medalha iha tinan 2003, husi grupu premeiru.

Ohin loron Timor iha ona nian bandeira rasik, bandeira Republika Demokratiku da Timor-Leste. Alcino kontente ho resultadu ida ne’e. Alcino fila fali hodi halao ninian esersiziu, halai haleu Dili no tuir eventu oin-oin, hodi hatudu nafatin Alcino sei forte no bele.

Maske to agora, Alcino moris simplis, la hatudu nia an nudar luta nain ida, importante ba Alcino maka moris hodi halai.* [Zevonia Vieira, Ato Costa | TAFARA.ORG | 12.02.2016].


Notabene: Intervista nebe halo ho Alcino, hetan difikulkadade, tanba ho kondisaun fiziku Alcino Pelari, maibe TAFARA.ORG koko atu komprende ho linguajen nebe Alcino hato’o no hetan konfirmasaun husi nia alin Eugenio Pereira.