Home Patriota Amanu Koku: Hau Ama Nia Oan, Maibe Nasaun Mos Presiza Hau

Amanu Koku: Hau Ama Nia Oan, Maibe Nasaun Mos Presiza Hau

72
0
SHARE

"Kuandu ami hakilar Viva Timor-Leste primeira vez iha Igreja Motael nia oin, ami nia isin fulun hamrik hotu. Hau sente katak primeira vez temi ita nia rain ida ne’e nia naran hau senti hanesan matebian sira husi ita nia beiala sira mate sira ne’e hamrik hotu, no fo brani mai ita."

Ida ne’e mak Manuel de Jesus Saldanha alias Amanu Koku nia sentimentu bainhira partisipa iha Demostrasaun 12 de Novembro de 1991.

Manuel de Jesus Saldanha, mak oan daruak husi maun alin nain 9, inan Marina de Jesus Saldanha, no aman Albertu Saldanha, hela iha Quintal Ki’ik, naturalidade Viqueque. Amanu Koku nia parseiru moris mak Tereza Perreira Saldanha, sira iha oan nain  3 feto 2, mane 1. Amanu Koku mak joven ida badinas tuir atividade tebe bola ho ninia kolega sira. Nia mos joven ida ne’ebe gosta hakail.

Iha tinan 1991, Amanu Koku, eskola klase 2 iha Ensinu Pre-Sekundaria Externatu Dili. Nia mos mak  ema ida ne’ebe partisipa ativu diskusaun politika ho ninia kolega sira. Maski diskusaun sira ne’e, akontese tuir sira nia kapasidade nudar joven ne’ebe ho idade sei nurak.

Loron 2 Dezembro  2015, loron matan sa’e aas uituan ona, oras tuku 10 dader, ekipa TAFARA ORG, hakat ba Quintal Ki’ik, Suco St. Cruz, hodi hasoru Amanu Koku iha nia uma. Nia hela iha uma simplis ida hamutuk ho ninia inan, fen no oan sira. Nia hader hodi hase ekipa TAFARA.ORG ho laran ksolok.

Hafoin koalia halimar uituan, Ekipa TAFARA.ORG hahu dadalia no husu Amanu Koku atu konta hikas ninia istoria involvementu iha demonstrasaun 12 Novembru 1991. Hosi istoria ne’ebe nia hato’o, bele nota katak nia sente urgullu tebes bele hola parte iha demonstrasaun ne’e. Maski iha tempu neba nia hatene katak bele lakon ninia vida, no bele tau ninia familia iha risku nia laran. Maski iha laran tauk bainhira partisipa iha atividade politik iha tempu neba maibe espiritu moris joven nian domina tiha nia ona. Amanu Koku nia inan mos iha preokupasaun ho ninia oan nia involvement no dala ruma sempre fo hanoin ba nia. Maibe Amanu Koku la preokupa ho liafuan husi familia, nia halao nafatin atividade politik nian sira hodi luta ba libertasaun. Ho nia liafuan rasik  Amanu Koku haktuir “ami mak moris uluk, entaun sente katak terpangil, ita nia rai ne’e bolu ita, tenke halo netik buat ruma, laiha dalan seluk, tenke halo asaun ruma, mak  halo protesta husu ukun rasik an”.

Timor-Leste bolu duni joven feto no mane hodi partisipa iha luta ba libertasaun nian. Sentimentu anti kolonial forte tebes hahu husi kolonializasaun Portugal mai to’o iha invazor Indonezia. Valores hirak transforma hosi jerasaun ida ba jerasaun seluk. Durante tinan 24 jerasaun foun sira hamutuk ho jerasaun tuan luta ba libertasaun patria, kontra invazor Indonezia. Iha tempu neba lideres, responsavel sira, forma politika, estratejia funu, hodi liberta povo maubere ne’ebe sofre hela, konsumu hela susar, terus, nakonu ho tortura, ruin naklekar iha fatin-fatin, haris ran, harous kosar wen no sai atan iha nia rain rasik. Manifestasaun ne’ebe halo dahuluk iha Tasi-Tolu, durante vizita Papa João Paulu II, iha 12 de Outobro 1989, lori iis foun ba Timor-oan tomak. Hanesan bolu makaas ida atu joven sira hamrik kontra injustisa, kontra diskriminasaun no brani hodi desidi direitu ba ukun rasik an.

Lia-fuan masin ba rai no roman ba mundu mak liafuan ne’ebe  inspira Amanu Koku hodi kontinua  fo an ba luta ukun rasik an nian. Iha loron besik ba demonstrasaun Amanu Koku ho ninia ekipa hetan bolu hodi ba halo preparasaun. Hanoin hikas tempu ne’eba, nia hato’o katak “iha dia 11 kalan ami ba enkontru, kona-ba demostrasaun iha dia 12 de novembro nian, iha orientador ida mak koalia dehan ‘labarik sira,  aban demonstrasaun ida ne’e ema tiru’, maibé hau (Amanu Koku. Red) dehan ba ninia kolega sira, ema tiru ne’e mak diak liu, tanba bele alkansa ita nia luta diplomasi iha rai liur, hatudu ba mundu katak Indonesia ne’e halo buat ruma ladiak iha ita nia rai”.

Dadersan deit, manu kokorek dadaun, rai sei malirin hela, ekipa Amanu Koku nian hader prepara an hodi ba tuir demonstrasaun ne’e. Amanu Koku haktuir fila fali memoria nebe importante ba nia moris “Tuku lima dader deit ami hader hotu ona, hau ho hau nia ria nain rua, ida naran Krispin, no ida seluk naran Demetrio, hamutuk ho ami mak hau nia primo Inacio, Rui da Silva ho Raimundo, ami desidi tur hamutuk.  Tuku 6 dadersan ami atu ba ona misa,  hau hatete kedas ba sira katak; se mak barani mak bele ba tuir misa,  tanba aban ne’e ema tiru,” maibe, Amanu Koku nia rian no primu sira hatan “ema tiru ita mak diak tanba ida ne’e hatudu mai ita katak ita mos iha prinsipio, ita hakarak ukun rasik an” Amanu Koku haktuir Amanu . Hafoin konversa ki’ik maibe intensu tebes ne’e, sira hakoak malu. Ho laran la hakmatek Amanu sei koalia nafatin ba ninia rian no primu sira nune’e “ita hakarak ba mak ne’e, maibé kuandu ita mate labele dun malu, sira hatan dehan laiha buat ida,  ita sira ne’e, tenke halo buat ruma, maske ita mate, maibé nia rezultadu hatudu buat diak ida” lembra Koku.

Maski ho idade ki’ik preokupasaun kona ba familia sira nia relasaun karik iha akontesementu aat ruma mosu tiha ona iha Amanu Koku nia ulun.

Maski joven barak hola parte tiha ona iha luta ba ukun rasik an iha tempu ne’eba, no hakarak tebes kontinua halao luta ne’e to’o iha rohan, maibe sira rasik la hatene ukun rasik an ne’e bainhira loloos sei akontese. Maibe dala ida atu hatene bainhira mak ukun rasik an ne’e mak joven sira tenki hahu. Bainhira hahu, joven sira senti bebeik katak ukun rasik an sei besik liutan.

Hanesan ho joven barak iha tempu neba, Amanu Koku ho ninia rian no primu sira tau hamutuk sira nia fiar iha Maromak, ai-kulit no mos matebian sira. Antes hakat sai hosi uma Amanu Koku foti malus no bua, ho lilin sunu iha oratorio hodi harohan ba Maromak, ba rai ida ne’e, hodi fo iis, hakbit sira nia espiritu no fo aten barani hodi hasoru buat liman kroat sira. Nudar responsavel ba ninia ekipa nia sente iha todan bot ida mak latan hela iha ninia kabas. Nia hahu hanoin, karik entre sira, ema balun sei mate no balun sei moris. Besik ona atu lao sai, Amanu Koku foti sai tua botir ida hosi uma laran, no bolu ninia rian Krispin deit mai hemu hamutuk. Amanu Koku dehan ba ninia rian nune’e “tua ne’ebé ita rua hemu nu’udar ikus ona ba ita rua, se o mak moris, o sei konta ida ne’e, se hau mak moris mos hau sei konta ida ne’e” dehan Amanu Koku ho mata wen nakonu iha matan laran. Nia sente katak risku ne’ebe sei mosu iha demonstrasaun laran ne’e bele halo nia, Krispin no ninia primu sira lakon sira nia moris. Matan ben ne’ebe nakonu iha  ninia matan laran, esplika duni ninia sentimentu triste iha tempu neba.

Bainhira atu sai hosi uma Amanu Koku fo hatene hela ba ninia inan dehan sira ba misa lai. Amanu nia inan mos hatan dehan ba ho maromak. Liafuan ne’e fo espiritu no motivasaun ba sira antes hakat sai hosi uma. Maibe tempu neba, Amanu Koku haree ninia inan nia oin, nakonu ho laran taridu. Sai hosi uma sira sae taxi mak ba Igreja Motael, ho minute 15 deit sira too tiha ona iha neba. Bainhira Amanu hanoin hikas situasaun iha Igreja Motael iha tempu neba nia esplika katak “kuandu ami too igreja motael, rai ida ne’e triste tebtebes, iha altura ne’ebá, rai ne’e nonok, sente rai fuik, manu fuik mak lian iha ne’ebá. Foin dadersan ida ne’e hau sente katak rai Dili sai hanesan fali iha fali foho ida. Rai nonook no  triste.”

Durante Misa Amanu mos nota katak ema aat balun mos tama tiha ona iha ema sira mai Misa nia leet. Uluk ema hirak ne’e bolu ‘Mauhu’ ka sira ne’ebe servisu ho military Indonesia hodi halo aat fali ba ninia maluk Timor oan. Bainhira Misa hotu, ema hotu hahu lao sai mai estrada Igreja Motael nia oin. Lakleur rona atflante lian, no lian makaas ida hakilar, Viiiiva Timor-Leste. Amanu Koku expresa katak “kuandu ami hakilar Viva Timor-Leste primeiru vez iha Igrja Motael nia oin, ami nia isin fulun hamrik hotu. Hau sente katak primeira vez temi ita nia rain ida ne’e nia naran hau senti hanesan matebian sira husi ita nia beiala sira mate sira ne’e hamrik hotu, no fo brani mai ita.”

Misa hotu ona, hamutuk ho joven sira seluk, no sira balun ho idade adultu nian, hakilar Viva Timor-Leste, Viva Kay Rala Xanan Gusmao. To,o iha rate  St. Cruz, lakleur deit rona kilat tarutu. Teerttttt….Teerrtttt…. Teerttrt… kilat tarutu makaas liutan. Amanu rona ema hakilar no haree joven balun halai ho ran iha roupa lolon. Nia mos rona lian hakilar, Viva Timor-Leste no Viva Kay Rala Xanana Gusmao.

Amanu Koku idade nurak, laiha esperensia funu, maibe iha fiar ne’ebe forte ba matebian, lulik no aman maromak. Nia hato’o katak iha rate oin, nia sente hetan tiru kona nia, no nia konsege monu tun iha minute balun nia laran, depois mak hakfodak fali. Bainhira nia hakfodak hader mai nia desidi atu la halai ona. Tuir ninia expresaun dehan, nia sente kilat ne’ebe tiru hanesan ema karii fatuk. Amanu konsege halai ba subar iha matebian Maun Anuku  nia uma. , Anuku dehan ba Amanu atu kontinua hases an. Haktuir Anuku nia lian dehan ba Amanu nune’e, “ita tenke halai husi fatin ne’e tanba funu laos ida ne’e de’it, funu ne’e sei naruk”.

Hanesan familia hotu-hotu ne’ebe husik sira nia oan ba partisipa iha demonstrasaun 12 Novembru nian, sira hotu laran todan, iha tempu hanesan hakarak sira nia atu hakilar sai saida mak durante ne’e inan-aman sira sente. Amanu Koku ninia inan, Marina, bainhira rona kilat tarutu iha rate St. Cruz, hanoin katak ninia oan mane bo’ot ne’e mate tiha ona. Marina haktuir ninia hanoin iha tempu neba katak, “Hau senti dehan hanesan ne’e, hau nia oan mane boot ida mate tiha ona, nia mak oan-mane boot . Mais hau hanoin hanesan ne’e, nia mane husik ba, mate mós laos ba fera banku, naok, maibé, tanba Rai Timor, mas agora nia halo hanesan ne’e nia sei hakoi ami nain rua nia nia aman ka la’e ?”. Ikus sira hatene hikas katak Amanu la mate, no moris no kontinua luta.

Bainhira hanoin hikas konversa ne’e Amanu halo ho ninia inan, nia sentre triste, tan hanoin hetan ninia inan ninia preokupasaun ba ninia moris. Nudar oan mane bot iha uma laran, ninia inan sempre laran metin katak Amanu sei hola responsabilidade bot iha familia. Amanu haktuir ninia inan Marina nia liafuan ne’ebe hatete ba nia nune’e, “imi mane kala imi nia moris mak nune’e. O hau nia oan, parese hau hakiak o to’o boot kala mate saugati de’it.” Maibe Amanu hatan ho liafuan murak ida ba nia inan dehan, “mãe hau o nia oan, maibé rai ne’e mós presija hau. Hau ne’e hanesan ai-funan bukek ida, o intrega ba rai ida ne’e, aban bainrua o lao, karik Timor husu ba o, Marina, saida mak o halo ba hau (Amanu.red)? Mãe bele hatan dehan, “Hau intrega ona Hau nia oan mane boot ba O Timor ” tenik Manuel ho matan wen.

12 de Novembru de 1991, joven atus-ba-atus nia ran sulin, inan-aman, feto no maun alin sira mata wen hafutar haleu rate St. Cruz. Loron ne’e,Timor-Leste laran tomak tristi, no hirus. Rate St. Cruz derepente deit sai hanesan fatin fuik ida, sira ne’ebe mak mate ona, nakfilak ona ba espiritu. Sira ne’ebe mak sei moris, balun lakon, barak kontinua hetan kastigu oi-oin, lori sira ba fatin-fatin, akontese oho sub-subar tanba partisipa iha manifestasaun ne’e. Amanu Koku la para, kontinua ativu iha atividade politika sira, hamutuk ho ninia kolega sira seluk. To’o  tinan1999, Amanu nia moris dala ida tama iha risku nia laran. Ba saida mak nia fiar, no hakarak, ukun rasik an, halo Amanu tenki hetan tan tiru hodi aleja tiha ninia ain. Brutalidade militar no milisi Indonesia nian tama iha Audian, fo tiha ona marka bo’ot ida ba Amanu nia moris.

Amanu Koku sei moris no kontinua moris ho espiritu hakarak kontribui ba hadiak liutan rai ida ne’ebe nia defende. Oras ne’e dadaun Amanu voluntariamente halo servisu ba ninia maluk sobrevivente sira seluk iha Komite 12 Novembru. Moris simplis ho nia fen no oan nain tolu, Amanu nunka lamenta. Ho liafuan nakonu ho espiritu luta ba dezenvolvimentu nian,  Amanu hakarak hato’o ba joven sira ohin loron nian, atu hadook an husi violensia, no droga. Nia mos aumenta dehan Timor sei infrenta problema bar-barak, tanba ne’e, nu’udar Timor oan, tenke kaer metin ita nia kultura, fiar metin ba Aman Maromak tane ita rain.* [AUTOR: Martinho Moniz, Elionora Guterres, Carmelita Godinho de Araujo | EDITOR: Fernando Ato da Costa & Zevonia Vieira | TAFARA. ORG | 12.12.2015].