Home Sosial & Politika Krizi Klimatika Afeta Iha Mundu Tomak, TL Sei Realiza Marsa Ba Justia Klimatika

Krizi Klimatika Afeta Iha Mundu Tomak, TL Sei Realiza Marsa Ba Justia Klimatika

84
0
SHARE
Krizi Klimatika Afeta Iha Mundu Tomak, TL Sei Realiza Marsa Ba Justia Klimatika

Caption: Movimentu Luta ba Justisa klimatika prepara atu realiza marsa ne

Relasiona ho krizi klimatika ne’ebe afeta iha mundu tomak, sosiadade sivil hamutuk ho komunidade sira sei realiza mars aba Justia Klimatika.

Liu hosi komunikadu imprensa, grupu ativista ne’ebe mak luta ba enviromentu sei realiza marsa ne’e tanba nudar parte ida hosi Movimentu Luta Global ba Justisa Klimatika, ne’ebe halibur hamutuk ema milaun ba miliaun hosi mundu tomak.

Tuir grupu sosiadade sivil ne’ebe haknaar an iha movimentu ne’e, hateten katak, mundu agora dadauk hasoru hela krizi klimatika. Numeru frekuensia husi klima ne’ebe manas iha mundu tomak provoka: ahi-han ailaran sira ne’ebe katastrofiku tebes iha Amazonia no Indonesia, halo temperatura no nivel tasi-ben ne’ebe sa’e, no intensidade husi tempestade ne’ebe ita nunka hare antes ne’e.

Preokupasaun ne’ebe mosu tanba Timor-Leste iha lista da-hituk husi lista nasaun sira ne’ebe inklinadu atu hetan dezastre naturais. Evidensia klaru hosi impaktu mudansa klimatika mak Timor-Leste enfrenta kondisaun klima ne’ebe la previzivel inklui bai-loron ne’ebe naruk tebes, inundasaun no rai monu, rai area kostal ne’ebe monu aumenta afeta ema barak liu tan. Agrikultura sira, ema ne’ebe ki’ak tebes iha Timor-Leste, komesa esperiensia menus aihan ne’ebe sira kuda, be’e oituan tebes, inseguransa alimentar, hamenus sira nia vensimentu no hamosu hamlaha barak. Impaktu ba meius moris ema nian bele halo labarik sira la bele ba eskola no halo ema husi area rural barak mak tenke muda mai hela iha area urbana. Feto no sira ne’ebe vulneravel tebes, hanesan ema ho defisiensia sira, dala barak tenke hasoru impaktu ne’ebe todan tebes. Problema krizi klimatika halo agrikultura Timor oan no uma kain sira ne’ebe moris ona ho kondisaun ki’ak iha presaun ne’ebe estremu tebes. 

Luta hasoru mudansa klimatika no luta hasoru pobreza presija la’o hamutuk, tanba ema ki’ak sira iha nasaun sira ne’ebe vulneravel tebes mak selu kustu ne’ebe todan tebes. Governu hotu iha mundu tomak tenke investe iha solusaun klimatika sira homatenek atu nune’e bele ajuda halo komunidade sira sai rezilente, liu hosi dezenvolve eskuema energia renovavel ne’ebe konsentra ba iha komunidade sira no ajuda agrikultura kikoan sira atu bele konserva rai no be’e. Iha 2015 Timor-Leste sai hanesan parte husi nasaun dahuluk balun ne’ebe aprova Agenda 2030 ONU nian ba Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável (ODS), no ODS numeru 13 husi ne’e mak atu foti asaun urgenti atu kombate mudansa klimatika no nia impaku sira. Solusaun sira ne’ebe asesivél bele hasa’e kapasidade komunidade hodi bele adapta no mai ho emisaun sira ne’ebe kiik”, esplika iha komunikadu imprensa, 22/09.

Iha simeira Klimatika ONU 2015 nian iha governu sira halo juramentu atu ku’a emisaun sira atu mantein temperatura global la sa’e liu 1.5° Celsius: komitmentu hirak ne’e ladauk halo tuir. Iha nesesidade urgenti tebes ba nasaun atu redus sira nia emisaun gas estufa nian, nune’e tarjetu hirak ne’e bele atinji antes ita tarde tiha. Loloos, iha solusaun barak atu bele foti hodi ajuda planeta ida ne’e, maibe buat hirak ne’e depende ba vontade politika no unidade hosi governu nasaun sira. Ita presija tebes ema barak atu luta ba solusaun hirak ne’e atu demanda asaun tan, ida ne’e mak Timor-Leste agora hamrik hamutuk ho movimentu Luta Global ba Justisa Klimatika.

Movimentu ne’ebe haknaar an iha marsa justisa klimatika ne’ebe sei akontese iha loron, 24 Septembru iha Dili, husu ba governu atu haforsa politika ba zero plastiku deskartavel liu hosi hamenus dependensia ba importasaun sasan sira ne’ebe ho plastiku, investe no dezenvolve infrastrutura be’e moos ne’ebe saudavel ba ema hotu. Tenke iha komitmentu atu investe ba produsaun sustentavel ba energia renovavel. Asegura katak sei iha avaliasaun ambiental no jere planu sira ba projeitu infrastrutura publiku no komersial, no aplika lei ambiental ne’ebe rigoroju atu nune’e, projeitu nia implementasaun sei la fo impaktu negativu ba moris ema no rai. Dezenvolve sistema ba setor transportasaun públiku ida ne’ebe asesivel, baratu ba ema hotu no iha area sira hotu iha territóriu Timor-Leste tomak. Investe, promove no suporta projeitu protesaun ambiental ne’ebe iha sustentabilidade ba jestaun rai no be’e, inklui uja tekniku permakultura no aprosimasaun kultura ne’ebe apropriadu ba konservasaun hanesan Tara Bandu. Integra adaptasaun klimatika no aprosimasaun redusaun risku dezastre iha servisu agrikultura no dezenvolvimentu ekonómiku sira hotu.  Kria no implementa Programa Adaptasaun Nasional ba Mudansa Klimatika. Estabelese Sistema Alerta Sedu nasional ba dezastre ne’ebe akontese neneik no lalais, husi nasional ba to’o iha nivel lokal sira, ida ne’ebe asesivel ba ema hotu no konsidera matenek lokal sira.  Asegura sistema jestaun dezastre governu nian no strutura sira iha nivel nasional no munisipiu funsional no inklusivu ba feto no ema defisiensia sira. Rekuinese katak feto, labaraik feto no grupu vulneravel sira, hanesan ema ho defisiensia, ne’ebe afetadu tebes husi krizi klimatika, tan sira presija atendementu no programa spesifiku atu suporta sira.

Movimentu ne’e mos husu ba governu nasaun internasional sira hotu atu tuir komitmentu Akordu Paris nian atu hetan temperatura global iha 1.5° Celsius ba kraik, liu husi produsaun ou revisaun sira nia planu nasional hodi redus emisaun gas estufa ba 45% iha dekada tuir mai. Konsidera katak nasaun barak dezenvolvidu, hanesan Australia, Brazil, India, Rusia, Xina, Australia no Estadus Unidus, iha responsibilidade bo’ot liu rai sub-dezenvolvidu sira hodi kausa krizi klimatika, durante nasaun sira, hanesan Timor-Leste, enfrente impaktu bo’ot liu nudar lina primeiru ba mudansa klimatika.

Movimentu ne’e mos ba nasaun dezenvolvidu sira tenke lidera hodi redus emisaun gas estufa hosi sira nian, suporta rai sub-dezenvolvidu sira hodi finasiar, fahe teknologia modern no aumenta kapasidade atu ajuda adaptasaun no haforti resilensia, ajuda rai sub-dezenvolvidu sira hodi redus sira nia futuru emisaun gas estufa liu husi partilia teknologia no finansia zero emisaun estufa energia renovavel no agrikultura ho karbona kiik no Serbisu hamutuk uja prinsipiu por egualedade, respeita malu hanesan no justisa iha klimatika.

Eventu marsa ba justisa klimatika realiza ba dahuluk, Timor-Leste hola parte hamutuk iha asaun global. Atividades ne’e sei hahu hosi Palacio governu to’o iha ponte foun B.J Habibie, Bidau, no sei remata ho deklarasaun konjuta, ne’ebe sei akontese iha loron 24/09, oras tuku 16:00, oras Timor-Leste. * [ Zevonia Vieira | TAFARA.TL | 23.09.2019 ]