Home Sosial & Politika Krizi Klimatika Fo Ameasa Boot, Demetrio: Ita Sai Vitima Iha kauza global warming

Krizi Klimatika Fo Ameasa Boot, Demetrio: Ita Sai Vitima Iha kauza global warming

160
0
SHARE
Krizi Klimatika Fo Ameasa Boot, Demetrio: Ita Sai Vitima Iha kauza global warming

Caption: labarik kiik sira partisipa iha marsa ba justisa klimatika, hodi hateten asaun ba klimatika agora. [Foto: Copyrigh facebook | 26.09.2019]

“Asegura sistema jestaun dezastre governu nian no strutura sira iha nivel nasional no munisipiu funsional no inklusivu ba feto no ema defisiensia sira no rekuinese katak feto, labaraik feto no grupu vulneravel sira, hanesan ema ho defisiensia, ne’ebe afetadu tebes husi krizi klimatika, tan sira presija atendementu no programa spesifiku atu suporta sira”.

Krizi klimatika ne’ebe akontese iha mundu tomak, fo ameasa boot ema no animal sira nia moris. Mudansa klimatika ne’e halo mundu nia manas sa’e makaas, impaktu negative mak halo be’e maran, animal iha tasi laran mate, ai-laran hetan sunu no halo produsaun agrikultura menus ba bebeik.

Liga ho problema ida ne’e, Movimentu ne’ebe hadomi ambiente, halao marsa ba justisa klimatik badahuluk nian iha Timor-Leste, hodi ezije no rekomenda ba governu atu halao asaun ne’ebe mak diak, hodi fo solusaun ne’ebe fo benefisiu ba ema no animal sira nia moris.

Liu hosi marsa refere, Movimentu ne’e husu ba governu Timor-Leste hodi haforsa politika ba zero plastiku deskartável liu hosi hamenus dependensia ba importasaun sasan sira ne’ebe ho plastiku, no mos investe no dezenvolve infrastrutura be’e mos ne’ebe saudavel ninian ba ema hotu. Tenke iha komitmentu atu investe ba produsaun sustentavel ba energia renovavel.

Asegura katak sei iha avaliasaun ambiental no jere planu sira ba projeitu infrastrutura publiku no komersial, no aplika lei ambiental ne’ebe rigoroju atu nune’e, projeitu nia implementasaun sei la fo impaktu negativu ba moris ema no rai.

Sira mos ezije katak dezenvolve sistema ba setor transportasaun públiku ida ne’ebe asesivel, baratu ba ema hotu no iha area sira hotu iha territóriu Timor-Leste tomak. Investe, promove no suporta projeitu protesaun ambiental ne’ebe iha sustentabilidade ba jestaun rai no be’e, inklui uja tekniku permakultura no aprosimasaun kultura ne’ebe apropriadu ba konservasaun hanesan Tara Bandu. Integra adaptasaun klimatika no aprosimasaun redusaun risku dezastre iha servisu agrikultura no dezenvolvimentu ekonómiku sira hotu.  Asegura sistema jestaun dezastre governu nian no strutura sira iha nivel nasional no munisipiu funsional no inklusivu ba feto no ema defisiensia sira no rekuinese katak feto, labaraik feto no grupu vulneravel sira, hanesan ema ho defisiensia, ne’ebe afetadu tebes husi krizi klimatika, tan sira presija atendementu no programa spesifiku atu suporta sira.

Iha tempu hanesan Sekretariu Estadu Ambiente [SEA], Demétrio do Amaral de Carvalho, ne’ebe partisipa iha marsa ne’e hateten, hau mos hosi habita ida ne’e, maibe knaar ne’ebe hau halo agora diferente, “hau mai rona no simu ita boot sira nia hanoin no proposta no observasaun kritiku sira. Luta ida ne’e la fasil ida, movimentu ida ne’e sei hahu ohin, laos iha asaun ida ne’e deit, hau espera movimentu ne’e sei partisipa  iha asaun sira ne’ebe proativu tebes, hodi kontribui pratika diak sir aba konserva ita nia ambiente sira, hodi redus buat kiik oan sira maibe mos atu nafatin fo hanoin, atu politika ne’ebe ita halo iha Timor-Leste, tuir duni saida mak ita hakarak”, hateten Demétrio, 24/09

Demétrio do Amaral, ne’ebe mak iha esperiensia hanesan ativista ba enviromentu hatutan katak, Timor sai vitima iha kauza global warming [aquecimento global. Red] iha mundu, tanba ne’e governu hakarak partisipa iha konvensaun sira ne’e, hodi kapitaliza oportunidade sira ne’e ba dezenvolvimentu iha Timor-Leste, liu iha area ambiente

Iha fatin hanesan membru Dili Cycling, Zesopol Caminha hatoo nia orasi, hodi husu ba governu, tau hamutuk politika ida ne’ebe diak ba ambiente.

“Ami husi Dili Cycling fo korajen ba estudante hotu, se iha biskleta karik hean biskleta ba eskola, do que lori idak-idak nia motor ka sae kareta ba eskola. Se ita hakarak kontribui ba klimatika ne’ebe diak, tenke husu ba idak-idak nia an, oinsa Ita idak-idak bele kontribui ba klima ne’ebe diak”, tenik Zesopol

Timor-LEste ratifika konvesaun alterasaun klimatika iha tinan 2006, ratifika protokolu Kyoto iha tiinan 2007. Hahu implementa obrigasaun konvesaun sira iha kedas 2007 tesik mai, iha tinan 2011 Timor-Leste produs ona dokumentu ne’ebe sai mata dalan ba politika alterasaun klimatik iha Timor-Leste.

Marsa ba justisa klimatika hetan partisipasaun masimu hosi estudantes sekundariu, universidade, sosiadade sivil no komunidade em jeral. observasaun hosi TAFARA.TL katak estudante sira hatoo idak-idak nia deklarasaun konaba impaktu negative hosi tesi ai arbiru, soe lixu arbiru iha tasi laran, halo animal sira mate mohu no komunidade susar atu asesu bee moos. * [ Zevonia Vieira | TAFARA.TL | 26.09.2019 ]