Home Sosial & Politika RBR: SNC Laiha Transparensia ba Prosesu Rezistrasaun Rai

RBR: SNC Laiha Transparensia ba Prosesu Rezistrasaun Rai

169
0
SHARE
RBR: SNC Laiha Transparensia ba Prosesu Rezistrasaun Rai

Caption: Membru Rede ba Rai halo konferensia imprensa konaba asumtu rai, iha sede sekretariadu Rede ba Rai, Farol, Dili. [Foto: Zevonia Vieira | TAFARA.TL]

Rede ba Rai [RBR] organizasaun sosiadade sivil ne’ebe durante ne’e halo advokasia ba asumtu rai, hatoo statementu ba publiku liu hosi konferensia imprensa katak programa Sistema Nasional Cadastru [SNC} iha frakeza barak iha servisu rejistrasaun rai iha Timor-Leste.Rede ba Rai deklara katak liu hosi peskiza deskobre katak programa SNC la tranparente no la nakloke ba publiku, viola Lei 13/2017 iha parte oin-oin no mos fo amaeasa boot ba rai lisan, ba feto no grupu vulneravel sira nia dirietu ba rai.

Hatan ba perguntas hosi TAFARA.TL liga ho governu fo projetu single source ba kompania nasional GMN-H no kompania nia internasional ARM-APPRIZE, ne’ebe halao hela servisu rezistrasaun rai, portavoz Rede ba Rai, Ines Noronha ba TAFARA.TL hateten katak kompania GMN-H no ARM-APPRIZE, goveru fo kontratu ba sira hodi halo rejistrasaun ba rai, ne’e parte hosi programa governu nian. Uza osan povu TL nian, se uza osan povu nian no ita hare rezistrasaun asumtu rai nudar asumtu ne’ebe sensitivu no komplikadu tenke nakloke ba publiku.

“Ami husu ba governu atu nakloke ba publiku ne’e intermus registrasaun ne’e to agora hamutuk hira ona, tenke uza sistema ne’ebe efetivu para povu hotu asesu no partisipa iha prosesu ida ne’e, konaba disputa rai ne’e nia prosesu to iha ne’ebe ona, para aban  bainrua iha kontratu ne’e dehan katak iha 2019 kontratu ba kompania rua ne’e determina, Sira tenke nakloke ba publiku, atu nune’e povu sira mos asegura katak prosesu sira ne’e sai hanesan povu nian. Maibe sei informasaun sira ne’e taka ba publiku, oinsa mak povu bele resolve. Rede Ba Rai kestiona katak to’o agora la nakloke duni ba publiku”, hateten Ines, 09/2019

Hanoin hanesa mos hatoo hosi membru RBR, Mariano Ferreira katak governu fo kontratu ba kompania rua ne’e hodi halo rejistrasaun ba rai ho osan mais menus $57.2 millioens, nudar osan ne’ebe aprova ona hosi Parlamentu Nasional, hanesan sosiadade sivil iha dever atu halo monitorizasaun hodi hatene prosesu hirak ne’e lao tuir duni nia dalan ka lae?

Iha rejistrasaun tuir Lei iha etapa nen ne’ebe importante ba sistema kadastru para tenke halo tuir katak, antes ba sukat rai tenke define area kolesaun no tenke fahe informasaun ba povu iha teritoriu tomak, atu komunidade hela iha ne’ebe deit, sira bele hatene katak sistema kadastru atu halo registu no avizu legal iha jornal da republika no tenke avizu mos ba publiku konaba publikasaun mapa.

Liu hosi konferensia ne’e Rede Ba Rai deklara katak Ministru Justisa, Manuel Carceres da Costa no Sekretariu Estadu Terras no Proriedade, Mario Ximenes la kompriende konseitu administrasaun nakloke ne’ebe mak esklarese iha Dekretu-Lei 32/2008 ka direitu asesu dokumentu ofisial sira ne;ebe mak esklarese iha Dekretu Lei No.43/2016.

Tuir Rede ba Rai katak programa SNC la transparente no la nakloke ba publiku tanba kontratu ne’ebe fo ba kompania rua ho prosesu adjudikasaun direita ka single source no la loke tenderizasaun ba publiku atu kompania seluk bele aplika, relatoriu trimestral, annual, relatoriu evaliasuan no progresu servisu hosi SNC nungka fo sai ba publiku no la fahe iha website, governu la esplika prosesu avaliasaun ne’ebe mak sira uza atu atu halo avaliasaun ba servisu hosi kompania rua ne’e no peskizador Rede ba Rai bazeia ba Dekretu Lei 43/2016, hatama pedidu formal ba Ministeriu Justisa, husu atu halo kopia ba informasaun ofisial liga ho programa SNC nian, maibe hetan deit autorizasaun atu konsulta dokumentu sira ne’e iha oras balu nia laran no la autoriza atu halo kopia ba dokumentu hira ne’e.

Rede ba Rai mos esplika katak relasiona ho esplikasaun ho Ministru Justisa konaba dadus rai nian SNC, labele fo sai tanba liga ho ema nia privasidade, ba jornalista sira Ines Noronha hateten katak deklarasaun hosi Ministeriu Justisa ne’e la los tanba informasuan barak ne’ebe mak presiza fo sai, atu garante prosesu transparente ka inklui informasaun privadu no rekolla dadus konaba deklarante nain ba rai tenke publika mapa hodi komunidade tomak bele haree atu verifika fali dadus sira.

“Impaktu ba iha future sei mosu se bainhira laiha transparante iha futuru sei mosu korupsaun no bele uza ba iha interese seluk. Sekarik prosesu tomak mak la transparansia no la inklui grupu vulneravel sira, inan feton sira no labarik sira, entaun ida ne’e sei hamosu problema. Peskiza ne’ebe ami hetan liu hosi diskusaun ho komunidade sira, maluk difisiensia sira dehan katak la dun konsidera sira nia direitu no mos iha enkontru publiku, sistema kadastru ne’ebe sira halo katak iha duni enkontru komunitariu maibe iha ema oituan deit mak partisipa no maioria mane”, hateten Mariano iha edifisiu RBR

Iha parte seluk TAFARA.TL halo konfirmasaun ho Sekretariu Estadu Terras no Proriedade,  Manuel Carceres da Costa relasiona ho stamentu hosi RBR, ba TAFARA.TL Manuel da Costa hateten, “ida ne’e salah, ami simu relatoriu hosi SNC,  Ami nia funsionariu iha muncipiu asesu hotu, sira mak iha kompetensia hodi asesu tanba buat hotu labele publika, tanba dalaruma iha problemas ho asumtu mapa, tanba mapa balun ne’ebe la presiza atu fo sai, pruezemplu fatin sira ne’ebe vital, ne’e labele fo sai.

Manuel da Costa hatutan katak publiku atu asesu tenke liu hosi kanal ida, iha autoridade ida ne’ebe mak iha kompetensia hodi fo autorizasaun, para bele asesu.

“SNC nia relatoriu ami simu, dadus hatudu katak antes sira halo kolesaun, sira iha enkontru ho komunidade sira, ami rasik mos dala ruma hare. Publiku bele asesu ba informasaun maibe tenke halo pedidu ida no autoriza ba SNC no sira bele fo dadus. Agensia bele hatoo karta ofisial mai ami no despashu ba SNC para bele asesu informasaun konaba rezistrasaun rai”, tenik Manuel iha nia servisu

Relasiona ho preokupasaun hirak ne’e, RBR rekomenda ba governu Timor-Leste, atu halo avaliasaun independente ba programa SNC iha tempu badak. Tuir RBR avaliasaun ida ne’e tenke nakloke no independente no tenke investga asumtu asesu ba prosesu rejistrasaun rai, kualidade dadus, impaktu ba novel konflitu iha rai laran, impaktu ba ema vulneravel, impaktu ba prosesu rejistrasaun ba rai lisan no prosesu nia sustentabilidade no mos transparensia.* [Zevonia Vieira | TAFARA.TL | 09.07.2019]