Monday , June 17 2019
Home / Sosial & Politika / Ambere ho Tinan 8, La Eskola, Fa’an Has Budu Hodi Ajuda Nia Inan
Ambere ho idade tinan 8 faan has budu iha Cristo Rei hodi bele ajuda nia mama.[Foto: Zevonia Vieira | TAFARA.TL | 26.09.2017].

Ambere ho Tinan 8, La Eskola, Fa’an Has Budu Hodi Ajuda Nia Inan

Área branca ka Cristo Rei fatin ba paseiu, maibé ne’e la’ós ba Ambere ho nia Inan. Ambere ho idade tinan 8, maibé to’o’o agora Ambere la eskola, “Ha’u la eskola ida, ha’u nia mama la fó ha’u eskola, tanba haruka ha’u fa’an has de’it”.

Isin lotuk maran, kulit nakukun tan hoban-án bebeik iha loron manas laran hodi fa’an has, Ambere lakon ninia oportunidade eskola no lakon ninia tempu halimar. Iha tempu loron manas sunu kulit, ho kareta, motor nia lian truka malu iha estarada área branca, Ambere la’o ba mai ho nia has. Nia hateke ho matan laran mamuk ba labarik sira ne’ebé halimar iha tasi ibun ho kontente. Ambere la iha tempu hanesan ho ninia kolega sira, nia iha responsabilidade iha ninia kaba’as. Han ne’ebé nia lori tenke folin, hodi ajuda ninia inan. Ambere idade tinan 8, ho ain tanan, uza faru bosan hahú nakles dadaun, tula hela balde mutin iha nia kaba’as, hodi hale’u área branca.

Ambere la hatudu oin hamnasa, ho oin sériu hodi nia hatudu ninia has budu ne’ebé mak iha balde mutin laran. Ho laran kaan hakarak koko han has budu, ha’u bolu Ambere hodi tur besik ha’u iha ai hun tasi ibun, hodi koko nia has.

Hateke ba Ambere nia oin, sente laran ne’e triste tanba ho loron ne’ebé manas, Ambere tenke tahan hodi la’o buka osan. TAFARA.TL koko dada lia ho Ambere, ho inosente Ambere hatan, “ha’u ajuda ha’u nia ama fa’an has, ami hela iha Taibesi iha merkadu laran”.

Ho interese, TAFARA.TL koko husu kle’an liutan kona-ba nia moris iha uma laran. Ambere oan hosi Ludovinha da Costa no Alcino Pereira, hosi Munisípiu Manufahi-Same. Ambere ho idade tinan 8, maibé to’o agora Ambere la eskola, ba TAFARA.TL Ambere hakru’uk hodi koi halimar rai henek hatete, “Ha’u la eskola ida, ha’u nia ama la fó ha’u eskola, tanba haruka ha’u fa’an has de’it”.

Ambere isin morena, no isin lotuk maran, notadu katak nia sofre malnutrisaun, bainhira kompara Ambere ho labarik tinan hanesan mak paseiu ho nia inan aman iha área branca. Karik tanba la dun deskansa, la dun han, ka han hahan la iha nutrisaun mak efeita Ambere nia isin? Perguntas hanesan ne’e iha ha’u nia ulun.

TAFARA.TL koko kontinua dada lia no husu Ambere iha hahan ka lae? Ho lian neneik, Ambere hatete, iha uma han dala ruma iha modo, dala ruma etu mutin de’it, maibé agora han supermie de’it, tanba mama laiha osan atu hola na’an ho modo.

Óras besik ona tuku 13:00 meudia, tempu ba han meudia nian, hosi Ambere nia oin hatudu katak nia hamlaha, maibé la hatene loos, atu han iha ne’ebé? Se loos mak bele fó hahan ba nia iha fatin públiku? Bainhira hateke iha nia liman, Ambere kaer metin $0.50 sen, no husu ba nia, ema hola ona o nia has hira? Ho lian neneik nia hatan dehan, ema sedauk hola. Afinal osan ne’ebé nia kaer metin, nia ama nian mak Ambere kaer.

“Ha’u koko has ne’ebé nia fa’an, has nia presu mak $0.10 sen, aimanas kahur masin, bainhira koko iha ibun laran sente sin, maibé iha nia gostu rasik, budu has ne’ebé nia inan Ludovinha (Ambere nia ama) halo koko atu halo gostu, atu nune’e bele atrai ema hodi sosa”, hateten Ambere

Konversa ho Ambere iha ai hun nia okos, akompaña ai tahan ne’ebé mak book­-án, tanba hú hosi anin tasi, loloos ne’e halo matan ne’e sente dukur, maibé rona Ambere nia istória dukur mós lakon tiha de’it.

TAFARA.TL husu ba Ambere kona-ba nia ama ho apa. Ambere haktuir katak, “ha’u nia papa fahe malu ona ho ha’u nia mama. Papa agora ba hela ona iha Same. Ha’u ho ha’u nia mama no alin mak hela iha Merkadu Taibesi”.

Karik ho kauza ida ne’e, halo Ambere ne’ebé labele goza nia tempu halimar no eskola hanesan labarik seluk. Ambere tenke tulun nia ama hodi fa’an has budu lor-loron? Ho nune’e bele hetan netik osan, atu sosa hahan lor-loron nian.

Ambere ho nia mama sai hosi dader, komesa haleu Díli atu fa’an sira nia has budu. Sira prefere liu fa’an iha tasi ibun Cristo Rei tanba ema barak mak sempre halibur iha fatin refere.

Hateke ba Ambere nia oin hatudu katak la tahan ona ho hamlaha, Ha’u koko fahe mantolun da’an ho Ambere, atu nune’e nia bele ense nia kabun. Bainhira Ambere loke mantolun kulit, nia la hanoin barak, nia tolan tomak mantolun, maske nia liman nakonu ho fo’er no rai rahun. Hosi jestu ne’ebé Ambere hatudu, signifika nia hamlaha duni. Ambere la komprende kaer hahan hatama ibun ho liman fo’er bele fó impaktu ba nia saúde. Ambere nunka hatene ida ne’e, tanba Ambere la asesu informasaun no edukasaun.

Moris ki’ak no mukit, falta edukasaun no la asesu ba informasaun, bainhira tetu didi’ak Ambere ho nia familia moris iha risku nia laran, maibé sira la sente. Liu tiha oras ida nia laran, Ambere husu lisensa hodi ba fa’an nia has. Ambere nunka hamnasa, ho oin sériu nia la’o dadauk. Karik hamnasa la’ós ona buat ne’ebé existi iha Ambere nia moris tan todan hirak ne’ebé nia ho nia inan tenke lori hodi bele moris.

Ambere hakat dadaun ba ona, liu tiha minutu 10, feto ida tula balde mutin fa’an has budu no mantolun da’an la’o tesik iha ha’u nia oin. Bainhira hateke ba inan ne’ebé oin lotuk, kamutis, fuk mean karik tanba habai án demais iha loron. Dada ha’u atu hakbesik ba nia, ha’u koko husu, tia Ambere nia ama? Inan ne’e hatan ho hamnasa sim Ambere ne’e ha’u nia oan, ha’u hatudu foto ne’ebé ha’u hasai. Inan ne’e dehan ne’e Ambere.

Ha’u husu ba inan ne’e hodi bele tur iha trotoar leten, hodi bele hatene istória kona-ba sira nia uma laran. Ba TAFARA.TL, inan hosi Ambere hatete katak, ha’u nia naran Ludovinha da Costa, no ha’u nia la’en naran Alcino Pereira maibé fahe malu ona.

Tanbasá Ambere nia papa bele husik Ambere no nia familia? Ludovinha hatan ho neneik, nia husik ami tanba gosta hemu tua lanu, no lor-loron tenke baku no la halo servisu.

Hosi istória ne’e hatudu katak, moris Ambere no Ludovinha todan tebes. Ludovinha moris iha tinan 1988, hosi tinan moris ne’e hatudu katak, Ludovinha sei forte no sei tama kategoria idade ki’ik, maibé hosi nia oin, hatudu idade ne’ebé liu 40 ona. Karik tanba Ludovinha hanoin barak, ba problema ne’ebé nia hasoru? karik servisu ne’ebé nia halo, nunka deskansa, nune’e fó impaktu ba ninia isin no ninia kulit? Ludovinha laiha tempu ona atu hadi’a-án, laiha tempu atu deskansa, ba nia mak oinsá buka osan, la’ós hosi na’ok maibé hosi fa’an sasan.

Ba TAFARA.TL Ludovinha konta kona-ba oinsá sira na’in rua Ambere fa’an sasan, “ha’u ho Ambere sai hosi uma dadersan, ami sa’e bemo tun iha Lecidere. Ami komesa la’o hosi ne’eba to’o mai Cristo Rei, atu bele fa’an has budu no mantolun da’an. Ida ne’e mak ha’u bele halo hodi fó han ha’u nia oan na’in rua. Ambere la eskola, nia tenke ajuda ha’u hodi fa’an has, tanba osan laiha”.

Durante tesi lia, ema barak mai hobur has budu ne’ebé Ludovinha fa’an, ema balun hola $0.25 sen, balun hola $0.50 sen, bainhira haree ema hola sira nia has, laran ne’e sente kontente, tanba $0.10 ba sira ne’e valor boot tebes.

Ludovinha hatete bainhira sorte di’ak loron ida bele hetan $18.00, Ambere kaer balde ida, Ludovinha kaer balde ida. Lokraik bainhira loro-matan komesa tun, mak foin fila ba uma.

TAFARA.TL husu ba Ludovinha, saída mak hakarak hato’o ba governu atu bele tau matan?

Ludonvinha hamnasa de’it no hatan, “ha’u atu husu saída? husu mós sira sei la halo buat ida mai ami. Ami mak nafatin fa’an has, ami mak sei ki’ak nafatin”.

Ho lia fuan ikus hosi Ludovinha ba TAFARA.TL, nia kontinua la’o hodi fa’an nia has budu ba iha fatin seluk. Ho hamnasa no tutur nia balde mutin ho mantolun, Ludonvinha komesa hakat ba fatin seluk.

Moris ne’ebé Ludovinha no Ambere hasoru, akontese mos ba Ambere sira seluk. Sei iha Ambere no Ludovinha sira seluk ne’ebé karik hasoru problema boot liu iha sira nia moris.

Loron sempre muda, fulan no to’o tinan povu sira ne’ebé sei moris iha mukit nia laran, sempre iha mehi ne’ebé furak, oinsá mak sira bele goza sira nia moris iha minutu, óras, loron, fulan no tinan nia laran.

Ohin loron iha ona governu foun, Ludovinha ho Ambere la husu buat ida, la iha esperansa ba governu. Governu hatene tiha ona situasaun sira na’in rua no ema mukit rihun ba rihun mak hein hela governu nia atensaun. Karik sira la husu uma mutin, la husu servisu boot, maibé husu buat simples, oinsá mak bele sira nia oan bele iha futuru nabilan, oinsá mak kalan sira bele toba hakmatek, oinsá sira han loron ida dala tolu. Sira hotu hein karik mehi ne’e sei realiza iha tempu ida.** [Zevonia Vieira | TAFARA.TL | Editor: Ato ‘Lekinawa’ Costa | 26.09.2017].

About Zevonia Vieira

Zevonia Vieira, Chefe Redasaun TAFARA.TL, hamutuk ho Metodio Caetano Moniz & Fernando Antonio da Costa hari media online TAFARA.TL, iha Oe-cusse, Ambeno, dia 23 de Agosto de 2015.

Check Also

Lú Olo: Jornalista Mak Fahe Informasaun Importane no Promove Debates

“Jornalista sira tenke iha responsabilidade, Adelino Gomes hateten jornalista laos hatene hakerek nutisia deit, laos …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *