Tuesday , March 26 2019
Home / Sosial & Politika / Bee Moos Dook Hosi Knua, Amelia Dudu Karosa Kilometru 1 Hodi Hetan Bee Moos
Feto maluk Amelia da Silva dudu karosa besik km2 hodi kuru bee moos. [Foto: Zevonia Vieira | Junhu 2017]

Bee Moos Dook Hosi Knua, Amelia Dudu Karosa Kilometru 1 Hodi Hetan Bee Moos

Rai enklave Oe-cusse, dook hosi rai Díli, nia hakmatek, halo ema moris sente la barullu. Kultura ema Oe-cusse ne’ebé sempre ko’alia mamar, hatan mai ita ho sira nia lian Baekenu ho nia ritmu ne’ebé dalaruma halo ita hakarak rona bebeik.

TAFARA.TL halo vizita ba Oe-cusse iha rai ida naran Oenoa, la’ós fatin ida besik mai Kapitál Díli, karik tan ne’e mak ema barak la hatene. Fatin ne’e mós la’ós iha Díli, maibé iha Oe-cusse. Viajen hosi Oe-cusse Vila lori kilometru besik 35, hakat ba suku Bobemeta, Sub-Rejiaun Oesilo, Rejiaun Oe-cusse. Estrada ne’ebé mak seidauk kaber, nakonu ho fatuk boot, kahur rai rahun. Bainhira hasoru malu ho komunidade sira iha dalan ninin, sira tenke taka ibun ho liman, tanba rai rahun semo sa’e ba sira nia oin, hafalun sira nia kulit. Taka liman ba ibun nu’udar jestu la simu saída mak akontese. Sira hanoin katak halo nune’e bele ona salva sira nia-án hosi rai rahun. Maibé lae, rai rahun iha kbi’it atu tama borus daun nia kuak.

Bainhira la’o iha dalan, ne’ebé nakonu ai laran tuan, hateke hosi dook feto maluk ida uza kabala tais koor verde, no falun nia fuk ho toalla mutin, bainhira hateke karik ida ne’e hanesan ona tradisaun ba feto maluk ida ne’e. Ho lalais la’o hakat ba nia, feto maluk ne’e dudu hela karosa nakonu ho jerigen. Nia hamansa mai ho laran moe no kahor tauk oituan, karik nia laran husu sé mak ne’e?

Nia naran Amelia da silva, nia feto foun Oe-cusse, nia rain loloos mak munisípiu Manatutu, nia kaben ho ema Oenoa. Amelia nia atividade lor-loron mak dudu jerigen hodi ba buka bee moos. Maske isin lotuk maibé la hamate nia espíritu hodi dudu karosa, ain tanan, liu hosi estrada ne’ebé nakonu ho fatuk boot la kaber, Amelia tenke hetan bee moos.

Ba TAFARA.TL Amelia ko’alia badak de’it, “ha’u ba kuru bee moos, dook hosi uma hodi ba tein no hemu, ha’u la’o besik kilometru rua”, lia fuan simples ne’e hatudu katak maske moris ki’ak no mukit, maibé ba Amelia saúde importante, nia lakohi nia família hetan moras tanba asesu bee fo’er. Amelia nia domin ne’ebé boot ba oan sira no nia kaben Agustinho Colo, Amelia uza nia forsa ne’ebé iha hodi ba kuru netik bee moos.

Amelia sente kontente dada lia ho TAFARA.TL, ohin hahú moe, maibé to klaran nia sente avontade loos atu ko’alia. Amelia konfesa katak tinan naruk ona dudu karosa ne’e hodi la’o dook ba bee posu, hodi kuru bee, se ba tarde pasiénsia tenke hein malu, maske hein to’o meudia mak bele foin kuru, tanba ema hotu ba kuru iha ne’eba, “ha’u hader sedu, hare labarik sira ba eskola, ha’u mós komesa sai ho karosa ona, ha’u dudu lalais ba atu nune’e bele kuru sedu, sorte ki’ak ha’u bele kuru lalais, maibé se sorte la di’ak, ha’u tenke hein hosi óras tuku 8 to fali tuku 11, tanba ami barak”, Amelia hikis kosar ben ne’ebé komesa turu ba nia hasan, depois kontinua esplika.

Amelia iha oan na’in 6, mesak ki’ikoan de’it, Agustinho loron-loron ba ai laran hodi buka tua, balun ba fa’an, balun ba hemu. Moris Amelia nian susar tebes, ho ekonomia ne’ebé mak labele sustenta uma laran ho ki’ak, nesesidade lor-loron nian, dalaruma halo Amelia tenke halo servisu eistra, atu bele hetan netik osan.

Ho laran triste Amelia dehan, moris ohin loron nian susar, hakarak loos hemu bee moos kopu ida, tenke haterus án, hodi hulan no dudu karosa ne’ebé mak sai ona hanesan nia Salvadór atu bele hetan bee moos. Karosa ne’e rasik komesa dodok, roda komesa mihis, karik impaktu hosi estrada ne’ebé sei at.

Triste liu bainhira Amelia konta nia katak komesa ona sente moras iha nia kotuk laran liman, karik tanba impaktu hosi dudu buat todan? Karik tanba hulan buat todan? Idade ne’ebé komesa aumenta, la dun hare saúde ho ki’ak, tanba hela dook hosi sentru saúde, moris mukit karik mós la dun konsume ai-han ne’ebé ajuda hodi fó proteina ba inan no nia oan sira? Karik malnutirisaun bele akontese ba Amelia nia uma laran? Tanba de’it lor-loron tenke hanoin hodi ba kuru bee moos, Amelia la hanoin ona nia saúde, importante ba nia bele asesu bee moos.

Dadus UNICEF Timor-Leste kona-ba Saúde, nutrisaun, bee moos, saneamentu no ijiene hatudu katak mortalidade maternál ne’ebé ligadu besik ho sobrevivénsia no dezenvolvimentu labarik aas, mais menus 42% mate entre feto Timor ho idade 15-49 tanba komplikasaun durante isin rua no tuur ahi. 70% liu hosi mate ne’e akontese durante tinan dahuluk iha sira nia moris. Mortalidade neo-natal aas mate nain 21-22 kada moris 1.000 no ne’e la tun hosi tinan 2003 no 2010.

Plataforma Nasionál ba Bee, Saneamentu no Ijiene Timor-Leste [PN-BESI TL] ne’ebé servisu iha seitor Bee Moos, Saneamentu no Edukasaun Ijiene. Tuir plataforma principal BESI nian katak bee moos nu’udar setor importante ba povu nia moris, no sai prioridade aas iha dezenvolvimentu nasional Timor-Leste nia, iha planu estratéjiku hatuur katak too iha 2030 povu Timor-Leste hotu sei asesu ba Bee seguru, Saneamentu no Ijiene.

Atu atinje ida ne’e governu, ajénsia, seitór privadu, sosiedade sivíl no komunidade sira hotu, tenke pro-ativu hodi kontribui ba dezenvolvimentu iha seitór refere, alien de PEDN Timor Leste mós aliadu iha Meta Dezenvolvimentu Sustentavel (MDS) 2030 ho tarjetu espesífiku ba Bee, Saneamentu no Ijiene.

Tuir Joint Monitoring Program (JMP) husi WHO no Unicef ne’ebé justifika iha Sensu Populasaun 2015 hatudu katak, povu Timor Leste asesu ona ba fasilidade bee moos 68% ba iha área rurál no ba iha urbanu 85%, jeralmente kobertura nasionál atinji ona 73% mak asesu ona ba Bee.

Dezenvovimentu seitór Bee Moos ne’ebé iha 92% hosi rezidénsia rurál husi populasaun nasionál ne’ebé besik 38% seidauk hetan asesu ba bee moos. Timor-Leste iha 1.81% kada tinan populasaun aumenta nebe hanesan segundu lugar iha rejiaun sudeste asian nian. Governu konsidera seitór bee moos hanesan prioridade ne’ebé hasa’e investimentu fundus ba bee moos purvolta 9% iha OGE 2017 hosi 1.543,40 Billiaun. Nune’e mós tuir estimasaun kapitál dezenvolvimento iha OGE 2017 ne’ebé aprova fundus infrastrutura Milloens 5.7 milliaun ne’ebé atu kobre ba dezenvolvimentu seitór bee moos. * [ Zevonia Vieira | TAFARA.TL | 22.03.2018 ]

About Zevonia Vieira

Zevonia Vieira, Chefe Redasaun TAFARA.TL, hamutuk ho Metodio Caetano Moniz & Fernando Antonio da Costa hari media online TAFARA.TL, iha Oe-cusse, Ambeno, dia 23 de Agosto de 2015.

Check Also

Prezidente da Republika Promulga OJE 2019

Prezidente da Repúblika, Dr. Francisco Guterres Lú Olo, ohin, promulga Lei N. 5/V-Orsamentu Jerál Estadu …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *