Wednesday , June 19 2019
Home / Sosial & Politika / Eviksaun Hamosu Matan Wen, Neon Moras Tanba La Prense Prinspiu Ukun Rasik An
Joven vizita espozisaun foto familia vitima husi kazu eviksaun ne'ebe akontese iha Timor-Leste . [Foto: Aquino Campos | 26.09.2017].

Eviksaun Hamosu Matan Wen, Neon Moras Tanba La Prense Prinspiu Ukun Rasik An

“Eviksaun nu’udar ukun la kreativu tanba halo sofrimentu barak, ne’ebé mak ba ita nia komunidade sira, tantu ita sira ne’e hotu hela iha Dili laran, sai mos kandidatu ou tarjetu ba eviksaun iha loron ruma,” dehan Domingos.

Iha tempu naruk nia laran, povu Maubere luta hodi hasoru ukun colonial, hahu hosi tempu Portugues no too Tempu Indonesia. Iha tempu ne’eba povu Timor nia moris la justu, tanba ukun kolonializmu halo povu tenke lakon sira nia direitu hanesan Timor oan.

Iha kauza lubuk ida ne’ebé Timor oan sira hasoru iha tempu ne’eba, kauza ida mak domina rai povu maubere nian, to ikus sira lakon direitu atu asesu ba rai. Situasaun ne’ebé Timor oan hasoru daet to ohin loron, impaktu iha tempu ne’eba barak mak la asesu ba rai, akontese eviksaun iha fatin barak, no halo sira tenke nahe lona hodi hela netik ba.

Ida ne’e mak rezultadu hosi ukun rasik an? Perguntas mosu barak iha ulun laran, ukun rasik atu halo povu moris livre, atu hetan justisa no moris adekuadu, maibe ida ne’e la reprezenta povu tomak. To ohin loron ezijensia hosi povu sira ne’ebé sei mukit, halerik nafatin tanba laiha uma ida ba sira atu hamahan an ba.

Iha loron 27/09, eventu ne’ebé realiza hosi ativista no artsita Timor oan, ho tema jeral “Lu’un Turu-ne’on Fitar”. Lia fuan nee ho signifikante katak bainhira kuandu kazu, akontesementu ka tragedia ruma mosu, kuandu halo ita nia matan wen tun, halo ita tanis, se ita tanis, ita neon mos mora. Tanba ne’e mak hili tema ida ne’e.

Ba TAFARA.TL Membru ba Sanak Naksulin Ran, Domingos de Andrade esplika klean refere ho tema ne’ebé desidi hamutuk katak, bainhira kuandu hena ida iha noda, ita bele fase halo mos, ho tempu ne’ebé lalais de’it, maibe kuandu ema ida nia laran moras susar atu kura.

“Eviksaun nu’udar ukun la kreativu tanba halo sofrimentu barak, ne’ebé mak ba ita nia komunidade sira, tantu ita sira ne’e hotu hela iha Dili laran, sai mos kandidatu ou tarjetu ba eviksaun iha loron ruma”, dehan Domingos.

Halao atividade liga ho asumtu eviksaun, hamosu reflekasaun ne’ebé ne’ebé klean tanba ohin loron ba povu nia moris.

Jornalista TAFARA.TL dada lia ho Domingos de Andrade, hodi esplika kona ba objetivu hosi atividade refere. Domingos hateten eventu ida ne’e nudar inisiu, hodi halo kolaborasaun entre artista ho ativista, hodi halo buat ruma no bele influensia desizaun sira ne’ebé iha.

“Sasan sira ne’e bele hatudu ba estadu ho governu nia obrigasaun, atu garante katak povu ne’e nia moris di’ak. Prontu ita nia luta, ha’u la’os hanesan ema resistensia mais prontu espiritu  ne’ebé mak ita nia inan aman sira tau hela, katak rai ne’e livre, povu mos tenki livre mais se hahalok sira hanesan eviksaun, ne’e hatudu momos hela katak kolonialista nia ain fatin sei belit metin nafatin, iha ita nia ain fatin,” tenik Domingos iha Edifisiu HAK, 26/09.

Iha tempu la hanesan, TAFARA.TL dada lia ho vitima hosi eviksaun iha Aitarak laran, Maria Siquinha, idade 55, ne’ebé hetan eviksaun no tenke sai hosi Aitarak laran. Ohin loron Maria hela iha laletek foho oan iha kakaulidung, moris mesak ho situasaun ne’ebé la adekuadu ba nia mors. Impaktu hosi funu halo Maria Siquinha tenke sofre ka moras mental, to agora sedauk kura.

Maria Sofre liutan bainhira sai vitima eviksaun hosi VI governu ne’ebé autoriza komunidade iha aitarak laran tenke sai hosi fatin refere.

Ba TAFARA.TL Maria Siquinha ho lia fuan deit, “Sira duni ami sai, agora hau hela iha nee, toba, tein han mak iha fatin ne’e duni”.

TAFARA.TL hasoru difikuldade bainira dada lia ho nia tanba efeitu hosi moras ne’ebé inan feto Maria sofre ba, maibe hosi jestu ne’ebé hatudu, Maria hakarak hetan nian direitu ne’ebé vale duni hanesan Maubere oan.

Iha eventu ida ne’e, prezensa mos Vise II Parlamentu Nasional IV Lejislatura, Antonio Verdial de Sousa, dehan  ba jornalista TAFARA.TL katak hanesan eis diretor antesesor ba Diresaun Nasional Terras e Propriedades, mak mehi boot ba povu, luta buat ne’ebé mak ohin haree hamutuk.

“Ha’u luta iha meios politika liu husi forsa politika, atu nune’e bele ba parlamentu no iha ne’e eventu furak ne’ebé ha’u bele haree no ba future, ha’u sei tatoli halerik sira ne’e e defende sira nia direitu iha uma fukun parlamentar”, Antonio salienta.

Tuir informasaun hosi Sekretariadu Rede ba Rai hateten, relasiona ho imagen ne’ebé mak publika iha panel hamutuk hitu de’it no refleta duni ba realidade ne’ebé akontese iha Timor-Leste, maibe kazu barak ne’ebé mak rejistu iha secretariadu Rede ba Rai, balu hetan kompensasaun, balu hetan solusaun maibe nafatin balu sei hela iha lona okos to’o mate.

Komunidade Fivania da Costa Mascarinhas, ne’ebé partisipa iha eventu refere, ba TAFARA.TL katak hanesan povu merese fo solidaridade ba Domingos dos Santos ne’ebé mak mate tanba afetadu husi desizaun governo ba dezenvolvimentu iha rai ida ne’e.

“Ha’u atu rekomenda ba governo katak, labele atu akontese fila fali hanesan VI governu ne’ebé akontese ona, ita hotu-hotu haree katak povu barak sai vitima. Ita hakarak hasai povu husi fatin ida, antes ne’e tenki iha chamada ruma atu nune’e prepara fatin ba povu, hodi bele hela ba ka hala’o nia vida ba. Labele halo povu sai vitima hanesan Sr. Domingos,” konfesa Fivania ba Jornaliosta TAFARA.TL iha Edifisiu HAK.

Atividade ne’e realiza tanba iha kolaborasaun entre ativista no artista. Iha performansia husi banda Timor-leste, Drama kona-ba eviksaun, poezia no iha mos donation box hodi bele fo soliedaridade ba komunidade ne’ebé mak hetan eviksaun.* [Maria do Ceu | TAFARA.TL | Editor: Zevonia Vieira | 26.09.2017].

About Maria do Ceu Gusmao

Maria do Ceu J.O. Gusmao, Jornalista, Webmaster no Marketing Officer iha TAFARA.TL desde tinan 2015 ate a data.

Check Also

Kondisaun Eskola Publiku Guelocaer Komesa At, Vice MEJD: Planu Hadia Eskola Sei Tau Iha OJE 2020

“Ami tenke kuru udan been ne’ebe tama ba sala laran depois mak ami kontinua hanorin …

One comment

  1. Hau hanoin, eviksaun mos laos dalan att ida. diak hotu tamba estado atu halo planu ruma ba fatin refere maibe lolos ne estadu labele tun mai depois selu ema nia uma hanesan hotu kedas 4500 hotu kedas ne injustica tamba ema balun konstroi ona uma andar, lakon osan barak atu investe iha nia uma nune sira mai selu hanesan hotu ho uma sira tau kalen deit ne la justu tamba uluk sira ba nebe mak sira la bandu ema atu hela iha fatin refere.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *