Saturday , November 17 2018
Home / Opini / Fo Tulun Internasional, Liu Hosi g7+ Ka Bele Liu Hosi Dalan Seluk?
Ato ‘Lekinawa’ Costa, nudar Ativista RENETIL. [Foto: Dokumentu privadu | 06.08.2018]

Fo Tulun Internasional, Liu Hosi g7+ Ka Bele Liu Hosi Dalan Seluk?

Bainhira hakerek tiha artigu opini (Kritikas ba g7+, Fo Benefisiu Ba Se?) mak publika iha semana rua liuba  iha tafara.tl (16 Outubru), lakleur deit ((22 Outubru)  iha televizaun GMN publika intervista ne’ebe halo ho Pesoal Eminente Xanana Gusmao hodi esplika kona ba g7+. Hosi esplikasaun ne’ebe halo, Maun Bot koalia deit hosi prespetiva moral umanu nudar estadu, laos perspetiva interese politiku no ekonomia.

Hatan ba perguntas Moderador GMN nian kona ba preokupasuan publik relasiona ho benefisiu g7+, Maun Bot Xanana esplika, “Ita hanesan fali koalia bisnis, ita halo buat ida ema selu hira? Bainhira ita halo tiha referendum, UNTAET tama mai,  rai barak fo osan ba ita, sira nia povo la husu ita fo osan ba Timor ita hetan benefisiu saida? Diplomasia laos katak ita halo deit emabasada iha fatin hotu-hotu. Ida ne’e mos partisipasaun Timor-Leste iha scenario mundial nian.” Nia hatutan dehan, se diplomasia ne’e atu hetan benefisiu ekonomia deit entaun nasaun sira mak apoio luta ukun rasik ne’e hetan saida? Maun Bot mos esplika katak ajuda nasaun seluk tuir kultura Timor nian.

Ikus liu iha Maun Bot Xanana nia intervista nia enkoraja diskusaun kona ba asuntu g7+ no hau hakarak uza liafuan enkorajamentu ne’ebe Maun Bot Xanana hato’o hodi kontinua halo diskusaun iha artigu ida ne’e.

Kona ba diplomasia no fo tulun

Dala-uluk kona ba servisu diplomasia liu hosi g7+. Diplomasia simplismente signifika estadu ida iha ninia reprezentante ba iha estadu seluk nia rai halo servisu ho intensaun atu adianta interese politiku no mos interese ekonomia estadu nian. Tulun internasional fali signifika aktu hodi tulun ema sira mak presija tebes, iha rai seluk. Tulun internasional ne’e bele fo liu hosi materials, fundu, no asistensia teknika. Nune’e bele nota katak buat rua ne’e iha diferensia, ita halo diplomasia hodi hadiak ka hasae ita nia relasaun internasional, ida seluk halo servisu liga ho dezenvolvimentu nian. Sasukat ba susesu ba servisu rua ne’e mos diferente, tanba servisu diplomasia ne’e nia sasukat mak grau pozisaun politiku Timor-Leste iha relasaun internasional no rai seluk ninia apoio ba ajenda politiku ita nian. Sasukat ba dezenvolvimentu mak mudansa iha ema nia moris, ezemplu mak hosi situasaun konflitu ba situasaun dame, redusaun kiak, no sel-seluk tan. Iha servisu rua ne’e, iha parte ida-idak presija ema ho kapasidade diferente. Maski nune’e, servisu rua bele halo ho dalan koordenasaun no integrasaun.

Mekanizmu tulun internasional

Mekanizmu atu fo tulun ba rai seluk bele halo tuir dalan oin-oin maibe sempre tetu ho benefisiu politik no mos benefisiu ekonomia mak ita bele hetan. Governo Timor-Leste fo tiha ona apoio besik 10 milioens ba Guine Bisau. Mekanizmu hodi fo tulun ida ne’e bele halo liu hosi plataforma CPLP nian. La presija kria fali mekanizmu ida tan hanesan g7+ hodi uza nudar kanal ba fo apoio. Se karik razaun fo tulun ne’e tanba rai sira ne’e nia apoio ba luta ukun rasik an, enatun tulun ba Guine Bisau ne’e iha razaun duni tanba rai ida ne’e mak abertamente apoio ita nia luta ba ukun rasik an. Maibe rai sira seluk ne’e oinsa? Rai barak, nudar estadu, mak hola parte iha g7+ ne’e la fo apoio ba luta ukun rasik Timor-Leste nian. Karik iha mos, hosi deit movimentu sosial sira, maibe laos estadu. Ezemplu seluk ida mak rai Palestina ho Sahara Osiental. Estadu Timor-Leste deklara abertamente ninia apoio ba Sahara Osidental no Palestina atu sira bele ukun an maski nune’e, to’o oras ne’e dadaun publik seidauk rona katak estadu Timor-Leste fo tulun finanseiru ba servisus tulun internasional iha Palestina ka iha Sahara Osidental.

Timor-Leste hola parte ona iha plataforma sira seluk ne’ebe diskuti no halo servisu konkreta diplomasia nian hodi adianta Timor-Leste nia interese . Maibe, to’o agora, seidauk iha avaliasaun ida komprensivu kona ba mekanizmus no plataforma oin-oin mak Timor-Leste hola parte ona hodi fo tulun ba estadu frajil sira. MNEC Timor-Leste mos seidauk produs estudu ida hodi hatete katak mekanizmus ka plataforma sira mak Timor-Leste partisipa ona ne’e efetivu ka la efetivu. Ezemplu ida mak CPLP. Timor-Leste hola parte iha CPLP no iha plataforma ida ne’e kooperasaun ba servisu diplomasia no politiku nian sira lao hela dadaun. Servisus fo tulun ba nasaum membru CPLP nian bele halo liu hosi plataforma CPLP nian. Hanesan estadu ki’ik loloos ne’e Timor-Leste utiliza didiak plataforma existente hodi adianta intereses politika no ekonomia estadu nian. Atu nune’e bele diminui gastus no bele fokus liutan.

Ezemplu ida seluk, Timor-Leste mos hola parte iha G-77 (Grupo 77) ka membru estadu 77. Nasaun sira iha ne’ebe hola parte iha g7+ mos membru ba Grupo 77 ne’e. Kompozisaun Grupo 77 ne’e mai hosi nasaun sira mak sei dezenvolve an hela (developing countries). Grupo ida ne’e mak organizasaun inter-governo ida bot liu ona iha ONU nia k’mahon ho objetivu atu koletivamente promove sira nia interese ekonomia no hasae sira nia kapasidade negosiasaun. Finansiamentu ba Grupo-77 ne’e mai hosi kontribuisaun estadu membru sira nian. G-77 ninia servisu atu hanesan ho g7+ tanba hakarak atu promove interese ekonomia no politika nasaun sira ne’ebe dezenvolve an hela. Maibe, to’o oras ne’e dadaun publik nunka hatene kona ba servisus sira liga ho Timor-Leste nia partisipasaun iha G-77 ne’e, liliu kona ba oinsa Timor-Leste utiliza G-77 hodi adianta interese politik no ekonomia estadu nian. Buat ida deit mak diferente entre g7+ ho G-77 mak kooperasaun entre estadu frajil. Maibe liafuan ‘frajil’ ne’e atu hanesan mos ho ‘estadu sira mak dezenvolve an hela’ , depende oinsa ema ida-idak defini.

Servisu g7+ bele konsidera nudar servisu tulun internasional mak Timor-Leste hola parte ona. Iha servisu tulun internasional ne’e, importante tebes ba nasaun ida nebe fo tulun atu imparsial, ka labele hamrik ho parte ida ka liu mak iha konflitu nia laran. Maibe importante atu tau iha konsiderasaun katak, estadu kompostu hosi ema. Ema balun iha influensia bot liu iha estadu no ema barak mak la iha influensia ba desizaun estadu  nian. Aktu diplomasia tulun internasional idealmente hakarak atu hatudu prezensa estadu, nudar esforsu koletivu hodi tulun, rai no ema sira mak presija tebes. Maibe, dala barak iha servisu diplomasia ne’ebe halo, desizaun koletivu estadu nian dirizi hosi ema ida ka rua ne’ebe sente katak nia mak iha obrigasaun moral bot liu ema hotu hodi tulun ema seluk. Ne’e diferente bainhira estadu mak hola inisiativa.

Experiensia Korea nian

Nasaun barak mak involve sira nia an iha servisu tulun internasional nian sira, no sira halo servisu ne’e tanba obrigasaun moral no jestu solidaridade ba nasaun seluk mak presija liu. Maibe nasaun sira ne’ebe halo ida ne’e, laos livre hosi interese Nasaun balun ne’ebe involve-an maka’as iha diplomasia tulun internasional nian tanba sira nia situasaun ka kondisaun ekonomia diak tebes, no sira buka tan reputasaun internasional liu hosi fo tulun internasional ba rai seluk. Ho liafuan seluk atu hatete katak tanba internasionalmente nasaun nebe iha ekonomia diak, maibe ladun iha pozisaun forte iha komunidade internasional mak nasaun ne’e inisia ka involve iha tulun internasional sira hodi hasa’e ninia reputasaun iha mundo internasional.

Ezemplu diak ne’ebe bele observa mak Korea. Korea moris iha situasaun rua mak kontraditoriu, ida mak ninia problema ho Korea Norte ne’ebe sempre fo ameasa ba external ba seguransa internal Korea; rua mak ninia nivel dezenvolvimentu ekonomia ne’ebe mak lao maka’as tebes iha mundo. Kombinasaun situasaun internal no external ne’e mak sai insentivu ba Kora hodi involve iha servisu global nian sira. Maibe presija nota katak, Korea mos iha relasaun diak ho Estadu Unidos, tanba ne’e mak nia iha pozisaun forte tebes iha servisu tulun internasional nian sira. Servisu tulun internasional halo ho involvement forte estadu nian. Presidente Korea rasik mak vizita rai kiak sira, rai sira ne’ebe nia situasaun dereitus umanus ladun diak hodi expressa Korea nia intensaun hodi fo tulun. Korea nia tulun ba rai barak halo liu hosi KOICA, ajensia ida mak responsabiliza ba tulun sira mak liga ho dezenvolvimentu. Maski nune’e sira mos iha banku rasik ne’ebe establese ho objetivu hodi fo debe ba nasaun kiak sira.

Timor-Leste bele aprende hosi saida mak Korea halo ona. Dalan diak liu ba ida ne’e mak reforsa MNEC nia servisu, laos hamosu tan organizasaun extra ida tan ba hodi halo servisu relasaun internasional. Tulun ba nasaun frajil sira importante nafatin, maibe diak liu, ba tempu ida agora, tulun ne’e labele mai lai hosi estadu Timor-Leste. Hanesan hakerek iha artikel liuba, servisu diplomasia Timor-Leste presija tetu ho limitasoens natureza no karakter estadu metade ilha nian.

***Hakerek nain ativista RENETIL, no artikel ida ne’e opiniaun pesoal, la reprezenta instituisaun mak hakerek nain hakna’ar an ba. * [Ato ‘Lekinawa’ Costa | TAFARA.TL | 27.10.2018]

About Fernando Antonio da Costa

Fernando António da Costa, konhesidu ho Ato "Lekinawa", iha TAFARA.TL nudar General Manager & Editor, no mos hamutuk ho Metódio Caetano Moniz & Zevonia Vieira funda media online TAFARA.TL.

Check Also

Demokrasia Iha Republika Ida Ne’e Sofre Moras Epilepsia, “Cabeça Não Têm Coração” Ulun La Iha Fuan

Aiknanoik melodrama iha kultura politika demokrasia nian furak tebes. Nai ulun sira grava no toka …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *