Wednesday , April 24 2019
Home / Opini / ‘Interese nasional’ nudar tirania ba demokrasia — Fronteira Maritima importante, maibe ‘kadoras’ lori risku ba katastrofe nasional.
Autor: Elias Claudio F. C. Vieira “Zizi Vieira”. [Foto: Dokumentu privadu | 17.12.2018]

‘Interese nasional’ nudar tirania ba demokrasia — Fronteira Maritima importante, maibe ‘kadoras’ lori risku ba katastrofe nasional.

Atu sente ka lae, wainhira ita utiliza liafuan ‘interese nasional’ ne’ebe la iha relevansia ho asuntu ida, sei bele sai amesa bot ba ita nia demokrasia. Ba sa, lori deit konseitu ne’e, ukun na’in sira bele evita diskusaun klean hodi hapara ema nia pensamentu kritiku. Hanesan mos asuntu konaba kadoras minarai no gas husi Greaer Sunrise, dala barak politiku na’in sira aplika deit termu ‘interese nasional’ hodi justifika sira nia kompromisiu politika. Evidensia hatudu katak durante sorumutu konaba altersaun lei petroliferu iha uma fukun, iha tendensia katak politik na’in balun uza ‘interese nasional’ atu evita diskusaun ne’ebe dezafia sira nia objetivu. Nune’e, liafuan ‘interese nasional’ sai hanesan monopoli ba ukun na’in sira atu taka ema nia ibun. Los duni, katak iha kontestu delimitasaun Fronteira Maritima (FM), wainhira politiku na’in sira hakarak aplika ‘interese nasional’, iha duni relevansia. Maibe, wainhira koalia konaba fatin ne’ebe atu prosesa minarai no gas, ne’e buat seluk ida. Katak iha kontestu atu dada kadoras minarai mai ka lae, asuntu ne’e laiha relevansia ho konseitu ‘interese nasional’. Importante liu mak oinsa rendimentu husi Greater Sunrise bele fo benfesiu masimu ba povu tomak no hamenus risku ne’ebe minimu.

Wainhira ita esplora termu ‘interese nasional’ ne’e, ita deskobre katak konseitu ne’e dala barak uza iha kontestu relasoens internasionais. Razaun hodi utiliza konseitu ne’e tanba realidade iha mundu laiha tan hirarkia ida ne’ebe bo’ot liu fali estadu soberanu ida; ho nune’e idak-idak kompete ba nia interese iha mundu anarkia nia laran. Bazeia ba teoriku politica internasional iha sekulu 20, Hans Morgenthau, defini katak politiku na’in sira uza ‘interese nasional’ nudar argumentu atu defende-an husi amesa teritoriu, ekonomia, no identidade kultura. Maibe, konseitu ne’e polemiku no kontrovertidu ho razaun balun tanba abstratu, ambiguo, laiha defnisaun ne’ebe universal no nia relevansia mos la permanente — depende ho kontestu ba tempu ida nia laran. Tan ne’e, wainhira ita utiliza ‘interese nasional’ ba asuntu politika ida, ema barak bele interpreta oin-oin tuir idak- idak nia pespektiva. Interese entre grupu ida ho seluk dala barak la han malu. Nune’e, akademiku balun fo argumentu katak konseitu ne’e hanesan eufemismu (liafuan midar) deit atu justifika ukun na’in nia asaun politika. Iha mos akademiku balun ne’ebe argumenta katak ‘interese nasional’ ne’e laiha sentidu buat ida. Perigu liu tan ba ita nia demokrasia mak ukun na’in sira utiliza konseitu ne’e hanesan doutrina politika ho intensaun atu justifika sira hahalok no hapara diskusaun klean. Ho polemika sira ne’e no bazeia ba konseitu ‘kontrata sosial’, iha kontestu domestiku akademiku sira prefere atu utiliza termu ‘interese publiku’ ou ‘interese komun’. Ne’e katak, sidadaun idak-idak deziste ou husik nia interese partikular balun hodi servi ‘interese komun’ ne’ebe nia retornu sei benefisia fali sidadaun hotu.

Entretantu, bazeia ba definisaun iha leten, delimitasaun FM iha duni relevansia ho ‘interese nasional’. Politika ne’ebe governu TL hetan husi delimitasaun FM ne’e iha valor historiku tanba alen de liu husi prosesu naruk, delimitasaun FM ne’e kompleta liu tan ita nia status nudar estadu soberanu. Tan ne’e, husi aspektu politika no lei internasional, delimitasaun FM ne’e relevante ho konseitu Hans Morgenthau hodi alkansa objetivu nasaun nian. Maibe, wainhira koalia konaba ‘kadoras’, ne’e tama ona asuntu tekniku atu tetu husi aspektu ekonomiku, du ke aspektu politika. Tan ne’e, ho sentimentu orgulhu no heroismu deit atu dada kadoras sei la adekuadu atu justifika hahalok ne’ebe ita konsidera ‘interese komun‘. Medidas ne’ebe sei konvense ita mak nakloke-an ba alternativa hotu ho prosesu transparensia, no mos halo estudu viabilidade ho rezultadu ne’ebe akreditavel. Rezultadu husi estudu ne’e mak sei determina opsaun idak-idak nia vantajem no disvantagjem, liu-liu husi aspektu finanseira/ekonomia, sosial no ekolojika. Liu husi mekanismu transparente ne’e mak ita foin bele foti desizaun ida ne’ebe iha kontabilidade ho nosaun atu servi ‘interese komun’.

Sekarik ita tetu husi perspetiva kompanhia Shell no Conoco Philips, ne’ebe fa’an ona sira nia asaun (shareholder) ba governu TL, ita bele konklui katak sira nia razaun ne’e simplesmente bazeia ba opsaun ne’ebe fo rendimentu masimu. Tan ne’e sira rejeita ‘kadoras’ mai ho razaun katak tasi Timor ne’e klean tebes, nune’e teknikamente difisil no sei lori kustu finanseira bot no risku barak mak envolve. Maibe de faktu katak TL iha direitu ona nudar shareholder importante iha Greater Sunrise, ita la presiza lori neon to’os nafatin (fixed mindset) atu justifika dada kadoras tuir deit opsaun unika. Ba sa, ho hanoin ne’ebe la fleksivel no laiha transparensia sei bele hamosu pergunta oin-oin ho deskonfiansa barak. Nudar shareholder importante, ita kria oportunu atu uza poder ho responsabilidade ne’ebe determina opsaun diak liu ba povu.

Tuir referensia barak husi akademiku no profesional sira ne’ebe deklara katak dada kadoras mai ne’e sei lori kustu finanseira barak (tan tasi klean) no risku sosial ho ambiental bot, ita bele konsidera opsaun seluk ho neon nakloke. Opsaun ne’ebe karik posivel mak halo refinaria minarai no gas iha tasi leten ne’ebe halo parte ita nia teritoriu maritima. Ho opsaun ne’e karik TL bele hetan benefisiu direkta husi tasa, kustu finanseira oituan ho rendimentu bot, no mos hasoru risku sosial no meiu ambiente ne’ebe kik liu.

Maibe ho kontrariu, wainhira ita hakarak obriga-an dada kadoras mai ne’ebe envolve risku bot, sei iha implikasaun bot. Sekarik hasoru falhansu tekniku ho potensia kadoras nakfera, impaktu husi oliu-peazadu ne’ebe afeta ita nia riku-soi iha tasi laran sei grave tebes. Kosekuensia seluk tan mak atu hala’o projetu dada kadoras husi fundu petroliferu ne’ebe ohin loron limitadu tebes iha estadu nia kofre, ita sei tau ita nia-an iha risku fianseiru bot tan deit bazeia ba desizaun politika ne’ebe laiha kontabilidade. Nudar na’in ba projetu Greater Sunrise, ita mos sei iha responsabilidade ba asidente ruma husi projetu kadoras ne’e ho obrigasaun atu selu kompensasaun ba rai seluk (hansesan Indonesia no Australia) ne’ebe afetadu. Tan ne’e ita presiza konsidera ho seriedade ba peritu ou profesional sira nia avizu ne’ebe hatudu risku bot mai ita. Nune’e, hahalok prudente liu mak muda ita nia preferensia agora ba opsaun seluk, tuir ONG La’o Hamutuk nia rekomendasaun katak atu hetan benefisiu bot liu no hasoru risku menus, governu tenki foti desizaun husi perspektiva ekonomika du ke politika. Se lae, ikus mai la’os grupu dominante sira ne’ebe iha kapital bot mak susar, maibe povu kiak mak sei lori todan husi konsekuensia hotu.

Ita espera katak sidadaun sira labele monu deit ba embuskada husi jargaun (jargon) politika ne’ebe politiku na’in sira gosta reza ho intensaun atu atrai eleitoradu sira no ho motivu seluk tan. Tan ne’e, nudar sidadaun ita presiza aten bot hodi hanoin nakloke, kritiku no kreativu, nudar prinsipius importante ba demokrasia. Hodi nune’e ita espera katak molok atu determina fatin ba refinaria, ita ezije atu iha kontabilidade liu husi estudu klean. Rezultadu husi projetu pakote referendum iha tempu uluk ne’ebe halokon osan barak povu nian hatudu ezemplu ba ita atu loke matan no halo buat hotu tuir regras ne’ebe iha kontabililidade no transparensia.

Ne’e duni, atu servi interese povu hotu mak oinsa estadu ne’e investe iha be-mos, seguransa alimentar ho nutrisaun, saude, agrikultura no edukasaun ne’ebe tenki sai prioridade no urgente atu labele hein tan tinan ba tinan ona. Hodi ignora peritus ou profesionais sira nia avizu konaba risku ou perigu ne’ebe sei mosu ho ‘opsaun unika’, laiha estudu viabilidade ne’ebe transparente, ne’e hanesan desizaun ida ne’ebe ita halo iha nakukun laran hodi aposta (Ingles: gambling) povu ho nasaun nia moris. Nune’e, liafuan ‘interese nasional’ (lolos interese komun) ne’ebe ukun na’in sira reza, sei laiha sentidu ida no sai deit tirania ho liafuan midar atu justifika asaun politika ida ne’ebe kestionavel. Tan ne’e, atu defini interese povu nian labele sai deit monopoli husi ukun na’in nia. Desizaun ne’be determina no refleta interese povu nian mak liu husi prosesu transparente hodi halo estudu klean no holistiku — vantajem no disvantajem. Nudar rai kiak ida, konsekuensia husi neglijensia ou hahalok ne’ebe la kuidadu usi ukun-na’in sira sei bele lori rai ne’e ba katástrofe nasional. Tuir proverbiu Ingles hateten: “It’s easy to be wise after the event” (fasil liu ba ita atu sai prudente (bijaksana) depois de eventu ida akontese). Tan ne’e, dalan uniku atu evita-an husi arependimentu iha futuru husi desizaun no hahalok ne’ebe iha potensia atu lori ita ba susar, ita tenki utiliza okulu (kaca mata) sciencia no estudu ne’ebe relevante hodi halo tuir.

*** [ Autor Elias Claudio F. C. Vieira “Zizi Vieira”| Agrikultur hosi Lospalos | TAFARA.TL | 10.02.2019 ]

About Other Source

Check Also

Patriotismo constitucional atu hari’i “cultura democrática”: Tetu no sukat “veto e promulga”

Loron hirak ne’e ema barak mak sukit lei, tetak constituição no hari’i ninia argumento rasik …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *