Friday , January 18 2019
Home / Opini / Kontra Visita PR ba Vatikan, Aktu Ida La-Stratejiku
Ato ‘Lekinawa’ Costa, nudar Ativista RENETIL. [Foto: Dokumentu privadu | 06.08.2018]

Kontra Visita PR ba Vatikan, Aktu Ida La-Stratejiku

Bainhira Parlementu Nasional (PN) vota kontra vizita Presidente da Republika, Fransisco Guterres Lu Ólo nian ba Vatikan, PN fo mensajen rua ba publik. Ida, Parlementu Nasional, liliu AMP hatudu momoos ninia vingansa politik. Rua, PN la haree hetan importansia stratejia hosi servisu relasoens internasional hodi adianta politika no interese estadu nian.

Parte ida, kona ba vingansa politik. AMP halo kamuflase (camouflage) politik hodi taka odio politik ho desizaun legal konstitusional. Odio politik ne’e AMP hatudu tanba Presidente da Republika la fo pose ba ema nain 9 ne’ebe Premeiru Ministru propoin. Deputadu Sabino Guntur koalia ba Timor Post (06/11/2018), katak Presidente da Republika halo “Debe Politik”. Guntur mos dehan “atu viajen ba rai liur Presidente tenke fo tomada pose ba membru governo nain-sia ne’ebe pendente hela”. Presidente Parlementu, Arao Noe, hatete ba Reuters (08/11/2018) ho lian kuaze hanesan, katak la aseita viajen Presidente nian tanba kanselamentu ba pose mak lao to’o fulan hat nia laran ona. Statementu rua ne’ebe hatudu momoos vingansa politik hosi AMP ba Presidente da Republika. Ho komprensaun katak bainhira Presidente la selu ‘debe’ ne’e, vingansa politik sei kontinua mosu. Razaun seluk mak parte AMP koalia mos mak, ‘problema rai laran presija resolve lai mak Presidente viajen ba rai liur’. Problema rai laran ne’ebe AMP refere mak kazu la fo pose ba sira nain 9 ne’e.

Aktu politik ukun nain sira nian, iha potensia hodi sai ezemplu ba publik. Aktu AMP nian ne’e la halo edukasaun politik ba publiku tanba la hatudu kultura respeitu malu nudar orgaun estadu. Publiku haree momoos katak odio no vingansa politik ne’e aseitavel iha publik no sira sei halo tuir ida ne’e. Hahalok politik hanesan ne’e fo presaun ba lalaok governativa. Parte importante ida hosi lalaok governativa mak buka solusaun ba problema governasaun. Iha parte ida ne’e AMP hatudu momoos ona katak iha fulan hirak ne’e nia laran, AMP la iha kapasidade atu solusiona problema governasaun ne’ebe governo infrenta.

Iha prosesu buka solusaun ne’e Presidente da Republika mos iha ninia papel importante. Buat ida publik nunka hatene mak saida loloos mak Presidente da Republika ho Premeiru Ministru koalia iha sira nia hasoru malu sira. Presidente da Republika mos labele husik deit situasaun governasaun lao hanesan oras ne’e dadaun. Publiku presija haree esforsu hodi buka solusaun ba situasaun agora dadaun liu hosi dalan dialogu konstrutivu. Dialogu ne’e sir abele hahu rasik tanba sira halo ona bebeik bainhira sira sei hamutuk iha tempu resistensia. Ema balun hanoin katak presija iha grupo ka ema intermediariu hodi kore fukun ne’ebe existi hela iha komunikasaun ladiak entre lideres sira. Maibe experiensia krizi 2006 no mos experiensia hahalok at malu akontese tiha ona bebeik, lider sira ne’e mak buka sira nia dalan hodi koalia ba malu. Hein katak ida ne’e sei akontese hikas.

Parte daruak, lakon estratejia relasaun internasional. Situasaun mak akontese dadaun ne’e hatudu momoos katak servisus relasaun internasional la immune ba politik internal nian. Signifika, dezenvolvimentu politika interna bele fo efeitu ba politika externa rai ida nian, vice versa. Naran lideransa ida iha Timor-Leste, nia sei hasoru dezafiu bo’ot iha servisu relasoens internasionais bainhira nia totalmente ignora kontextu politika internal. Nune mos hanesan, lideransa sira ne’ebe halao politika internal estadu nian tenke tetu ho reperkusaun ka konsequensia internasional ka external hosi politika ne’ebe sira halo internalmente.

Atu haree deit ba eventu politik foin lalais ne’e, bainhira PN veta vizita Presidente nian ba rai liur, Timor-Leste nudar estadu lakon tiha opurtunidade ida atu lori ajenda politika estadu kona ba relasoens internasionais hodi ba koalia ho rai seluk. Nai ulun Vatikanu nian laos nai ulun katoliku deit maibe nai ulun estadu nian ida ne’ebe iha influensia bo’ot iha relasoens entre nasaun sira iha mundo. Visita ne’ebe halo hosi Nuncio Vatikan nian ba Presidente da Republika, semana tolu liu ba (18/10/2018) ne’e parte ida hosi politika externa Vatikanu nian ho objetivu ba halo prezervasaun ba valores kristianizmu nian no mos no hasa’e influensia Vatikanu nian iha rai mak dook hosi teritoriu Vatikanu nian.

Timor-Leste loloos ne’e haree Vatikanu nudar parte save ida hosi servisu relasaun internasional, laos deit ba tempu funu maibe mos iha tempu dame. Dadaun ne’e estadu Timor-Leste halao hela inisiativa importante hodi hasa’e pozisaun estadu Timor-Leste nian iha mundo servisu relasaun internasional nian, inisiativa ne’e mak hanaran g7+. Politika g7 + nian ida mak atu lori hamutuk estadu fragil sira hodi tulun malu. Politika ida ne’e explisitamente atu hatudu katak rai sira frajil ne’e hatene ninia problema rasik no sei buka solusaun ba problema mak sira hasoru. Dalan ba buka solusaun ne’e ida mak liu hosi servisu hamutuk ka halo advokasia hamutuk ba organizasaun mundial nian sira, inklui Banku Mundial, WTO, no FMI. Organizasaun sira ne’e, maski governo no organizasaun sira seluk la gosta ho sira nia maneira servisu dezenvolvimentu nian, maibe sira nia objetivu ida mak hakarak tulun ema sira ne’ebe mak presija liu. Hanesan Presidente Banku Mundial, Jim Yong Kim koalia ba Amo Papa Fransisco tinan hirak liuba (2013), “Ita fahe vizaun kona ba mundo ho kompaisaun ba ema sira mak presija liu”. G7+ ninia servisu tulun rai seluk ka tulun rai sira iha konflitu ka foin sai hosi konflitu hanesan mos servisu ne’ebe Vatikanu halo tiha ona ba rai barak iha Mundo, inklui halo ba Timor-leste rasik.

Vatikanu ninia misaun servisu relasaun internasional barak iha similiaridade ho saida mak g7+ halo, maski Vatikanu nia porsaun servisus bo’ot liu. Bainhira tetu ho papel Vatikanu nian iha servisus relasoens internasionais, loloos ne’e Timor-Leste bele utiliza didiak papel Vatikanu nian. Relasaun internasional sira mak halo tiha ona hosi Papa Joao Paulo II nian kontribui tiha ona ba mudansas iha rai barak, inklui iha Timor-Leste ho Filipina no mos rejiaun sira iha mundo, inklui iha bloku lorosae nian iha Eropa no hakotu funu malirin (cold war) nian.

Amo Papa Fransisco mak lide fovoravel tebes iha mundo. Nia iha papel importante hodi resolve problema krizi Cuba ho Amerika. Nia halo esforsu atu taka lakuna entre siensia ho relijiaun, liliu ba asuntu mak liga ho Global Warming, asuntu ne’ebe estadu Timor-Leste mos hola parte iha kampanne. Nia ativu halo servisu ba dame nian iha Palestina, asuntu ida tan mak Timor-Leste mos marka pozisaun hodi fo apoio. Papa Fransisco mos ativu halo advokasia ba servisus dame nian iha mundo. Vizita ne’ebe nia sei halo mai Asia ne’e mak parte ida hosi ajenda relasaun internasional Vatikan nian atu haree ba parte sul nian.

Amo Papa hanesan ulun bot Katoliku nian iha mundo sempre partisipa no halo influensia ba organizasaun mundial nian sira, inklui iha ONU no UE. Diskursu Amo Papa nian kona ba solidaridade no umanitaria sempre hetan konsiderasaun hosi organizasaun mundial sira. Keta haluha mos katak igreza katolika iha prezensa forte iha rai hotu-hotu iha mundo. Irarkiamente, igreza katoliku hotu-hotu submete ba servisu external misaun katoliku nian. Servisu besik ho Vatikan, liu hosi utiliza servisus relijiaun katoliku nian iha mundo hodi adianta interese politik (politiku pozitivu) estadu Timor-Leste nian sei sai fasil ka sei ladun hetan dezafiu.

Bainhira haree ba susesu lubuk ida no influensia bo’ot hosi politika externu Vatikan nian, depois tetu ho saida mak g7+ halo, bele nota katak g7+ la stratejiku no karik la iha ajenda klaru kona ba saida mak sira atu halo iha estadu frajil sira. Ida ne’e notavel tebes bainhira Pesoal Eminente g7+ Xanana Gusmao rasik fo apoio ba Parlementu Nasional nia desizaun hodi hatete katak PN halo tuir konstituisaun. Apoio ida ne’e nein tau konsiderasaun ba vizita Xefe Estadu nudar dalan ida ba hasa’e papel estadu nian iha servisu relasaun internasional.

***Hakerek nain ativista RENETIL, no artikel ne’e opiniaun pesoal, la reprezenta instituisaun mak hakerek nain hakna’ar an ba. [ Ato ‘Lekinawa’ Costa | TAFARA.TL | 09.11.2018]

About Fernando Antonio da Costa

Fernando António da Costa, konhesidu ho Ato "Lekinawa", iha TAFARA.TL nudar General Manager & Editor, no mos hamutuk ho Metódio Caetano Moniz & Zevonia Vieira funda media online TAFARA.TL.

Check Also

Teknokrata Servisu Fo Tulun Internasional: Hatan ba Maun Helder da Costa g7+

Hakarak atu hatan ba maun Helder da Costa ninia publikasaun artikel foin lalais ne’e ho …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *