Thursday , May 23 2019
Home / Sosial & Politika / Matias: VII Governu Sei Nafatin Halao Funsaun, Justino: Governu Monu Ona Tuir Konstituisaun Artigu 112, Alinea D
Secretário de Estado do Conselho de Ministro e da Comunicação Social, Matias Boavida halo entrevista ho jornalista sira iha Palacio Prezidente.[Foto: Zevonia Vieira | TAFARA.TL | 04.10.2017].

Matias: VII Governu Sei Nafatin Halao Funsaun, Justino: Governu Monu Ona Tuir Konstituisaun Artigu 112, Alinea D

“Funsionamentu exekutivu la’o nafatin hanesan baibain, produs lejislasaun ka diplomas sira tuir kompetensia orgaun exekutivu nian hodi exekuta politika VII governu nian to’o governu foun mai”. Matias Boavida

Depois de dizolusaun Parlamentu Nasional, Governu ne’e sei hala’o ninia knaar normal, nu’udar Governu atu hala’o exekusaun knaar exekutiva nian to’o rezultadu eleisaun ne’ebe sei tuir mai,” dehan Matias Boavida.

Deklarasaun ne’e hato’o husi Secretário de Estado do Conselho de Ministro e da Comunicação Social, , Matias Freitas Boavida ba TAFARA.TL via telefone 29/01, relasiona ho funsionamentu VII Governu nian kabe ba desijaun Prezidente Republika nian iha Sexta-Feira, 26/01, deside no anunsia ona eleisaun antesipada hodi hakotu impasse politika rai laran.

Haktuir ba Artigu 86o Konstituisaun Republika Demokratika Timor-Leste [K-RDTL], Prezidente-Repúblika nia knaar kona-ba órgaun seluk, iha laiñea f) hateten, Hakotu Parlamentu Nasionál, iha kazu krize boot institusionál nian ne’ebé labele iha formasaun governu ka aprovasaun Orsamentu Jerál Estadu nian, iha tempu naruk liu loron neen-nulu, wainhira rona tiha ona partidu polítiku sira-ne’ebé hetan kadeira iha Parlementu Nasionál, no rona Konsellu-Estadu, iha tempu ne’ebé laiha kdasar jurídiku atu hala’o disolusaun, tenke haree tuir regra iha Artigu 100; no iha aliñea g) hateten Hatún Governu no exonera Primeiru-Ministru nian, wainhira Parlamentu Nasionál la simu nia programa dala rua tutuir malu.

Kondisaun rua ne’e akontese iha situasaun politika rai laran ne’ebe hamosu impasse politika, nune’e iha loron 26/01/2018 Prezidente Republika direitamente publika eleisaun antisipada hodi fo fila ba povu atu deside formasaun parlamentu nasional no governu tuir mai, kabe ba rejultadu elesiaun antisipada nian.

Relasiona ho situasaun politika ne’e, TAFARA.TL preokupa ho funsionamentu instituisaun estadu exekutivu ka Governu nian. Secretário de Estado do Conselho de Ministro e da Comunicação Social no nudar Portavoz Governu, Matias Boavida hateten katak, VII Governu sei nafatin hala’o nia funsaun hanesan baibain to’o rona rezultadu eleisaun antisipada no formasaun governu foun.

Artigu 112o K-RDTL hateten Governu nia knaar remata, wainhira, a) Hahú lejizlasaun foun, b) Wainhira Prezidente-Repúblika simu pedidu demisaun hosi Primeiru-Ministru, c) Wainhira Primeiru-Ministru mate ka hetan susar ba nia isin lolon; d) Parlamentu Nasionál la simu programa Governu nian dala-rua tuituir malu; e) Parlamentu Nasionál la simu aprovasaun ba votu konfiansa; f) Aprovasaun mosaun sensura nian hosi maioria absoluta tomak deputadu ne’ebé sei hala’o knaar nu’udar efetivu.

“Hau hakarak atu dehan funsionamentu VII Governu Konstitusional ne’e la’o hanesna baibain até rezutadu elisoens ne’ebe mak tuir mai. Defaktu ninia jerasional, funsionamentu como executivo sei kontinua na mesam, laiha diferencia nenhum tamba hafoin disolusaun ne’e, Governu ne’e iha knar tomak atu jere makina do estado até rejultadu eleisoens ne’ebe mak tuir mai. Rejultadu ne’e se deit mak manan, nune’e Governu ne’e bele hand over saida mak iha makina do estadu,” tenik portavoz governu, Matias Boavida.

Bainhira TAFARA.TL husu kona-ba atividade konsellu ministrus no nia kompetensia, Matias Boavida hateten funsionamentu exekutivu la’o nafatin hanesan baibain, produs lejislasaun ka diplomas sira tuir kompetensia orgaun exekutivu nian hodi exekuta politika VII governu nian to’o governu foun mai. Funsionamentu konsellu ministrs sei kontinua nafatin, laiha mudansas ba ninia knar, ninia servisu sei nafatin, laiha problema ida, laiha diferensia.*

Iha parte sorin TAFARA.TL halo konfirmasaun ho jurist no dosente UNDIL, Ne’ebe hanorin Fakuldade Direitu, Justino Sapolo Ximenes, liga ho interpretasaun KDRT artigu 112 konaba Demisaun Governu. Justino esplika katak hare ba direitu Konstituisional [Hukum Tata Negara. Red], bazea ba direitu Konstituisional Timor-Leste adopta parlamentar, ne’e katak parlamentu mak forma governu, laos governu mak forma parlamentu.

“Bainhira parlamentu ne’e desolve ona hosi Prezidente da Republika, ne’e signifika governu ne’e laiha ona, maibe indireitamente mosu governu da jestaun, nia sentidu atu halo bele jere nafatin ezekusaun da governasaun nian too iha eleisaun tuir mai. Funsaun hosi governu da jestaun ne’e atu asegura orsamentu ne’ebe iha, atu ezekuta bazea ba nesesidade iha fulan hira nia laran no funsaun ikus nia labele foti desizaun, maibe desizaun liga ho eleisaun sira bele foti. Se koalia kona ba governu monu ka lae? Governu monu tiha ona, tuir Konstituisaun artigu 112”, hateten Justino.

Justino reafirma katak liha ho KDRT artigu 112, alinea [d] Parlamentu Nasionál la simu programa Governu nian dala-rua tuituir malu; ne’e katak se programa la ba dala rua, ne’e signifika governu monu ona.

“Dala barak ema koalia iha media ne’e katak mosaun da rejeisaun signifika governu ne’e monu, ne’e la los, rejeisaun ne’e sedauk halo governu monu. Tanba ne’e mak sira hosi bankada opozisaun , sira ezizi para Preimeiru Ministru rezigna an ona para governu ne’e monu. Salah ne’e tanba ita la dun esplika klean kona ba ita nia konstituisaun, bainhira ita aprezenta fila fali programa ne’e, ida ne’e mak la too iha ne’eba, tanba opozisaun ho koligasaun sira nain rua dada malu iha parte ne’eba. Tanba sa mak governu dada tempu no lakohi ba aprezenta, sengaja dada buat ne’e, atu nune’e governu ne’e labele monu, maibe se ita entrega ba AMP mos labele tanba nafatin populasaun mak sai vitima. Se Prezidente entrega ba AMP, no hosi bankada PD no Fretilin walk out, ne’e sei la pasa no plenaria sei la akontese, plenaria akontese bainhira 2/3 ka 42 deputadu hodi prense korum”, esplika Justino.

Jurista ne’e mos hateten katak iha tempu agora hein deit dekretu do Prezidente, oinsa mak bele mosu eleisaun antesipada, no governu labele halo buat ruma, tanba governu de jestaun laos atu halo Lei tanba funsaun do governu ida mak atu kria Lei, maibe ida ne’e governu labele halo ona. [Martinho Moniz & Zevonia Vieira| TAFARA.TL | Editor: Zevonia Vieira | 29.01.2018].

About Martinho Moniz

Martinho Moniz nudar Managing Editor no Sekretariu Redasaun TAFARA.TL.

Check Also

MEDSOS Sai Obstaklu Ba Servisu Jurnalismu, Akara: Tenke Halo Edukasaun Sivika Konaba Internet Saudavel

“Kna’ar importante hosi jornalista professional sira atu fo informasaun ne’ebe los, kredibel ba publiku, no …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *