Monday , December 10 2018
Home / Sosial & Politika / Membru Komunidade Balun nia Moris Depende ba Lixeiru Tibar, Maske Fatin Refere Bele Lori Moras
Asset.Kompas.com

Membru Komunidade Balun nia Moris Depende ba Lixeiru Tibar, Maske Fatin Refere Bele Lori Moras

Aldeia Turlio, Tibar fatin ida ne’ebé Governu determina hodi soe lixu ne’ebé produz husi komunidade sira. Fatin ne’e koñesidu ho naran lixueiru Tibar. Lixu ne’ebé mak soe iha fatin refere barak liu lixu sira husi Dili. Lixu hirak ne’e balun iha nia valor ekonómia, hanesan besi-at, kalen-at, nune’e membru komunidade barak mak loro-loron ba hili besi no kalen-at sira iha fatin refere hodi bele sobrevive.

Tibar suku ida husi Postu Administrativu Bazartete, Munisipiu Liquiça ho populasaun hamutuk 3,768 kompostu husi feto 1,851 no mane 1971. Suku Tibar iha aldeia hat hanesan Fatunia, Lihbaulelo, Mau-Soi no Turlio. Tibar hela besik iha Dili, fronteira ho Suku Comoro, Postu Administrativu Dom Aleixo, Munisipiu Dili.

Iha fulan kotuk TAFARA.TL ba halo observasaun iha fatin refere, konsege dada lia ho Paul da Costa Soares (49) ne’ebé hili hela kalen-at. Paul da Costa Soares nu’udar membru komunidade Suku Tibar, aman ba Oan nain lima, servisu loro-loron mak halibur besi no kalen-at hanesan esforsu ida atu hodi hetan osan nune’e bele sustenta nia familia.

Paul hahu hala’o knar ne’e iha tinan 2012. Kada semana Paul hetan rendimentu husi servisu ne’e dalaruma hetan Dollares Amerikanu 25 dalaruma sa’e ba Dollares Amerikanu 30. Husi tinan 2012 to’o oras ne’e, osan husi kalen no besi-at nia folin, Paul uza ba sustenta nia familia, halo uma ho medida 8×9 ida, no hola motor ida ho marka Revo.

Entretantu dadus postu saúde Tibar hatudu, husi tinan 2015-2017 moras ISPA [Infeksi Saluran Pernapasan] no moras kulit nu’udar moras ne’ebé númeru bo’ot liu. Iha 2015 moras ISPA ho númeru 2,051 no moras kulit seluk ho númeru 598, tinan 2016 moras ISPA sa’e ba númeru 2,286 no moras kulit seluk sa’e ba 1,397. Relatoriu ikus husi Postu Saude Tibar entre periódu Janeiru-Maiu 2017, moras ISPA ho númeru 968 no moras kulit seluk ho númeru 590.

Relasiona ho kazu refere, Jornalista TAFARA.TL konfirma via telefone ho Doutor jerál, Vicente de Carvalho dos Santos. Doutor Jeral ne’e afirma iha mós komunidade balun ne’ebé hela besik liu iha lixu fatin mak afeta ona ba kauza bakteriana hodi rezulta ba Tuberkuloze (TBC),  tanba impaktu husi suar fo’er ne’ebé sunu, no rai rahun.

“Komunidade sira mai ho moras sira hanesan infeksaun respiratóriu, mai ho moras ida hanesan inan isin-rua fulan la to’o bebe moris ho todan menus ne’e iha, labarak maibé ho númeru ida rua no pursentu ne’ebé ki’ik, maibé maioria ida ne’ebé hela besik iha área fatin lixu nian no númeru boot mós la’os ema isin-rua, maibé sira ne’ebé hela besik iha ne’ebá ne’e lubuk oan ida mak moras tuberkuloze,” esplika Doutor Vicente ba TAFARA.TL via telefone.

Doutor Jerál realsa, “impaktu isin kulit katar mai hosi foer, ida mak sampah, ida mós ropa ne’ebé ita hatais, ida seluk ne’ebé ita nia hijiene pesoal. Ita la mo’os, kosar sira ne’e provoka mós isin katar, tanba kutun moris iha ne’ebá. Ida mós ema sira ne’ebé mak ho isin katar em geral relatóriu ne’ebé mak taka iha Klínika ne’ebá ne’e moras kulit seluk signifika isin katar ida ne’ebé iha musan, sira ne’e alergi ba anin, alergi ba hahan hirak ne’e mak agrupa hotu ba moras kulit,” tenik Doutor Vicente.

Inan isin-rua, Imaculada de Jesus (21) ne’ebé mak hela iha Aldeia Fatunia, Suku Tibar, Postu Administrativu Bazartete, Munisipiu Liquiça, ba TAFARA.TL hateten, bainhira ema sunu fo’er iha fo’er fatin Tibar nian, foer nia suar halo nia oin halai, provoka muta no halo nia oan sira sempre mehar, isin manas no inus-been.

“Ha’u hela iha ne’e foin mak tinan tolu. Ahi suar sira ne’e halo hau nia oan sira kona mehar, inus-ben, ha’u lori ba Klínika saúde, doutor sira fo ai-moruk. Husi bebe to’o tinan rua ne’e moras hanesan ne’e kona hela de’it. Moras mak isin manas de’it, mehar no inus ben,” dehan Imaculada de Jesus.

Paul da Costa Soares ne’ebé depende nia moris ba lixu fatin tibar rekoñese nia família mós infekta moras hirak ne’e. Ho esperansa no fiar metin ba Maromak deit, Paul la preokupa ho nia kondisaun saúde no kontinua hili kalen no lata-at iha fatin refere.

“Buat hanesan ne’e fila fali ba ita nia fiar. Sente katak bele mai, mai se labele hau labele hakat mai. Maibé durante ami ne’ebé mai iha ne’e dalaruma mak hetan moras dala ruma la’e tamba molok ami sai hosi uma ami halo netik orasaun ruma para Maromak bele hado’ok moras sira ne’e hosi ami nia sorin. Tamba ami servisu laiha, entaun ami mai iha ne’e dader to’o tuku 5 loraik,” Paul haktuir ba TAFARA.TL embora hili hela kalen-at.

Haree kestaun hirak ne’e, Xefe Suku Tibar, Bento Correia da Conceição ba TAFARA.TL via telefone hateten, “ami nia planu mak ne’e, tinan 2016 ami hamutuk ho sosiál halo ona planu para atu hasai neneik sira husi ne’ebá mas, halo tiha planu hotu ona to’o agora seidauk realiza, hola tiha sira nia naran hotu ona. Atu realiza halo kelompok-kelompok iha liur para sira labele tama ba iha fatin ne’ebá,” esplika Xefi Suku Tibar.

Autoriedade Lokál ne’e haktuir, sira nia parte halo esforsu ko’alia direta ona ho Prezidente  Repúblika kona-ba atu muda lixu fatin, maibé nia resposta mak presija tempu. Autoriedade ne’e hein katak Governu foun ne’e bele iha planu ba fatin refere.*[Maria do Ceu |TAFARA.TL| Editor: Martinho Moniz | 03.08.2018].

About Maria do Ceu Gusmao

Maria do Ceu J.O. Gusmao, Jornalista, Webmaster no Marketing Officer iha TAFARA.TL desde tinan 2015 ate a data.

Check Also

Komemora Loron Invasaun, PR Lú Olo Sauda CNC nia Inisiativa Hodi Hametin Memoria Kolektiva

Prezidente da Republika, Dr. Francisco Guterres Lú Olo sauda Centro Nasional Chega! no ekipa toma …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *