Thursday , November 23 2017
Home / Opini / Koligasaun Partidu: Buka Kadera ka Bazeia ba Politika

Koligasaun Partidu: Buka Kadera ka Bazeia ba Politika


Eleisaun hotu ona, partidu mais votadu mak Fretilin ho CNRT. CNRT mos bele forma governo ho partidu kiik sira. Fretilin mos bele forma Governo ho CNRT ka partidu menus votadu sira. Agora dadaun CNRT halo hela jogu ida ho etika politik a’as, hodi fo opurtunidade tomak ba Fretilin atu forma governo. Fretilin bele hili halo koligasaun ho se deit tuir Fretilin nia hakarak. Iha hakerek ida ne’e hakarak halo prezumsaun ida katak Fretilin sei halo koligasaun ho CNRT.

Koligasaun ho CNRT?

Tanba saida mak posibilidade koligasaun ho CNRT ne’e bo’ot liu duke partidu sira seluk? Dala uluk liu hakarak hatete mak oinsa garante estabilidade governasaun iha tinan 5 nia laran. Tuir fali, ema barak nota hela katak relasaun diak entre Mari Alkatiri ho Xanana mak determina koligasaun partidu rua ne’e. Maski iha internal Fretilin rasik, iha mos hanoin sira seluk ne’ebe hatudu diskontamentu ho ukun balun hosi CNRT nian.

Iha kampanne, Fretilin koalia kona ba Governo Grande Inkluzaun. Espiritu hosi Governo Grande Inkluzaun ne’e bele esplika katak Fretilin sei involve partidu hotu-hotu iha ninia governasaun, bele inklui mos teknokrata sira ne’ebe la mai hosi partidu. Previlijiu ida ne’e iha Fretilin nia liman, no desizaun ne’ebe Fretilin halo sei fo efeitu ba governasaun iha tinan hirak tuir mai.

Deklarasaun Fretilin nian, ne’ebe publika iha Tafara.Org hatete katak Fretilin sei husu uluk Xanana, laos CNRT, hodi ukun hamutuk. Ho intensaun, Xanana sei koalia ho CNRT, hodi desidi partisipa ka la partisipa iha governasaun. Fretilin nia statementu ne’e laos buat foun, tanba iha kampanne nia laran mos Fretilin sempre dehan bebeik katak Fretilin manan, Xanana mos manan. Nune’e posibilidade ba ukun hamutuk ho CNRT nakloke luan teb-tebes. Maibe perguntas mak ne’e, se Fretilin hili Xanana ka CNRT deit hodi ukun hamutuk, ne’e Governo Grande Inkluzaun ka lae?

Dalan seluk ne’ebe Fretilin bele halo tan mak konvida CNRT ba ukun hamutuk, maibe bolu tutan mos partido sira seluk hodi hola parte iha governasaun. Karik ida ne’e bele konsidera nudar governo inkluzivu tanba involve ema hosi partidu oin-oin iha governasaun nia laran. Bainhira ida ne’e akontese, opozisaun iha parlementu sai fraku, ka bele la iha tan opozisaun.

Koligasaun ida oinsa?

Ita nia experiensia hatudu ona katak forma koligasaun ida ba ukun laos buat ida susar. Partidu hotu-hotu institusionalmente sei fraku no iha dependensia makas ba lider sentral sira hodi halo desizaun. Konsultasaun ba strutura iha nivel kraik kuaze la iha. Nune’e, koligasaun ne’ebe akontese fasil la halimar. Dalaruma partidu ne’ebe atu tama ba koligasaun halo duni enkontru maibe aktu ne’e dala barak atu justifika deit hakarak hosi lider maximu nian.

Koligasaun partidu sira iha governasaun ida, sempre lao tuir misaun ne’ebe partidu sira iha koligasaun laran aseita hamutuk. Fretilin iha ona ninia ajenda rasik kona ba misaun saida deit mak partidu sei halo iha governasaun tinan 5 nia laran ne’e. Maibe ne’e la signifika katak Fretilin ninia ajenda deit mak lori ba tau iha meja koligasaun nian. Partidu ida ne’ebe mak Fretilin konvida sei lori mos ninia ajenda ba tau iha meja hodi diskuti. Nune’e ikus mai bele hamosu ajenda komun ida ka misaun komun ne’ebe partidu koligasaun sei aseita hodi lao tuir ba atinji objetivu governasaun nian.

Iha estudu koligasaun partidu nian sira refere koligasaun partidu ba buat rua. Koligasaun ba buka kadera (office seeking) no lori politika partidu ba implementa (policy based). Prezumsaun hosi koligasaun buka kadera nian ne’e mak, halo ka establese partidu politik ho hanoin atu ba kaer ukun, liliu iha governo. Partidu sira hanesan ne’e, dala ruma, tama ba koligasaun nein lori ajenda politik ruma, iha tendensia atu aseita deit ho partidu mais votadu nia ajenda politik. Ba partidu hanesan ne’e, prontu atu halo koligasaun ho se deit.

Iha parte koligasaun bazeia ba politika (policy based) nian, partidu politik hakarak ukun hamutuk maibe bazeia ba ajenda politik ne’ebe aseita hamutuk. Ho prezumsaun ida katak, koligasaun ida sei akontese bainhira partidu koligasaun sira aseita hamutuk kona ba objetivu politik ne’ebe hakarak atinji durante tempu koligasaun nian. Partidu sira ne’e tama ba koligasaun lori sira nia ajenda politik ba koalia hamutuk antes halo desizaun ba formasaun governo.

Durante kampanne, Fretilin hatudu tiha ona nia programa sira. Ho nune’e, ba momentu ida ne’e, bele fiar katak, koligasaun ida ne’ebe Fretilin hakarak ne’e bazeia ba ajenda politika, laos atu fahe malu kadera ukun nian deit. Se karik Fretilin ukun hamutuk ho CNRT deit, koligasaun ne’ebe sei akontese laos deit bazeia ba ajenda politik maibe mos atu garante estabilidade governasaun. Durante kampanne bo’ot sira, notavel tebes katak kampanne CNRT nian ladun sobre sai ajenda kontinuasaun ukun ba publik. Iha kampanne ne’ebe publika iha televizaun sira mak koalia uituan ajenda ukun CNRT nian.

Faktor Xanana

Iha koligasaun Fretilin ho CNRT fator importante ida atu tetu mak Xanana ninia prezensa iha koligasaun nia laran. Maski iha publik Mari Alkatiri ho Xanana hatudu relasaun amijavel tebes maibe politikamente lider nain rua ne’e seidauk tur hamutuk iha gabinete governasaun ida. Iha governo inisiu ukun an nian, Mari Alkatiri mak Premeiru Ministru no Xanana mak Prezidente da Republika. Tempu ne’eba, sira la iha relasaun politika ida harmoniu. Iha tinan 3 ikus ne’e, Mari Alkatiri sai Prezidente Autoridade ZEESM, Xanana nudar Premeiru Ministru, depois sai nudar Ministru Planeamentu no Investementu Stratejiku. Iha tinan 3 ne’e nia laran, sira nain 2 laos tur hamutuk iha gabinete governasaun ida nia laran. La iha orden hosi Xanana ba Mari Alkatiri, ka vice versa.

Se koligasaun Fretilin ho CNRT akontese duni, se karik Mari Alkatiri ba Premeiru Ministru, entaun Xanana atu kaer pasta saida? Iha kampanne Fretilin nian, liliu iha debate ikus, iha TVE, Fransisco Branco, hatete katak Fretilin hakarak halo avaliasaun ba Projetu Tasi Mane nian. Agora, Tasi Mane ne’e projetu ne’ebe mak CNRT hakarak atu kontinua halo. Hanesan Helder Lopes, kampannador CNRT nian temi iha debate TVE katak Projetu Tasi Mane ne’e nudar projetu ida ne’ebe sei kontinua halo hodi prepara ba dada mina Greater Sunrise mai Timor-Leste. Fretilin mos iha agenda politik sira seluk ne’ebe diferente ho CNRT nian. Se hanesan ne’e, Xanana atu kaer los portfolio saida?

Faktor Ideolojia

Ema barak dehan ona katak agora ne’e laos ona tempu atu koalia ideolojia. Ideolojia eskerda ka dereita la importante, importante mak povo nia moris diak. Ideolojia partidu sai nudar identidade partidu nian no hatudu forma hosi partidu ida. Ideolojia tulun partidu atu haree dalan, fo orientasaun, ba partidu atu lao ba. Fretilin, dala barak liu koinese ho partidu eskerda. Ho asumsi katak, Fretilin partidu eskerda nafatin, entaun oinsa mak Fretilin bele koliga ho CNRT. Durante ne’e ema barak haree katak CNRT mak partidu ne’ebe la iha ideolojia ida klaru. Se koligasaun ne’e bazeia ba ideolojia, entaun Fretilin ho CNRT mos labele halo koligasaun.

Maski nune’e, bele nota momoos katak estabilidade governasaun mak sai ona nudar orientasaun politika iha koligasaun ne’ebe sei akontese iha tempu badak. Esforsu makas ne’ebe persija halo mak oinsa bele halo koligasaun ne’e orienta ba atinji objetivu politik, laos deit atu fahe kadeira ba malu.* [Ato ‘Lekinawa’ Costa (Ativista RENETIL iha Dili) | TAFARA.TL | 25.07.2017].

About Fernando Antonio da Costa

Fernando António da Costa, konhesidu ho Ato "Lekinawa", iha TAFARA.TL nudar General Manager & Editor, no mos hamutuk ho Metódio Caetano Moniz & Zevonia Vieira funda media online TAFARA.TL.

Check Also

Timor-Leste no Australia Aseita Malu Ona ho Textu Tratadu

Statementu imprensa ne’ebe hasai hosi Permanent Court of Arbitration iha Hague, 15 Outubru 2017 hatete …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *