Thursday , November 23 2017
Home / Patriota / 12 Novembru 1991, ‘Komando’ Fraga Konsege Halai Ses Hosi Mate
Cipriano Moreira Fraga, naran kodigu Komando, moris iha Suco Samalari, Baucau, hatudu nia aten brani hodi luta hasoru militar Indonesia. [Foto: Vonia Vieira | TAFARA.ORG]

12 Novembru 1991, ‘Komando’ Fraga Konsege Halai Ses Hosi Mate

“Hau halai sai, tun ba Kintal Ki’ik. Hau mos la hatene katak hau kanek, hau halai ba Audian pois ba loja metro nia kotuk. Hau hetan kolega ida kanek iha dalan, pas los iha nia kotuk, ida hetan tiru kona nia kalilin. Hau kous ida, pois ida hau kateu deit. Hau halai nafatin ho hanoin ne’ebe lakon ona”.

Joven ne’ebe partisipa iha asaun 12 Novembru nia istoria kontinua konta tuir, kona ba sira nian luta ne’ebe sira fo ba rai doben ida ne’e. Sira kontribui ho fuan ho neon, laos tanba osan, laos tanba buka naran, maibe ho espiritu ne’ebe sira iha, hakarak hatudu ba mundu katak Timor hakarak sai hosi ukun kolonialismu nian.

Cipriano Moreira Fraga naran kodigu Komando, moris iha Baucau Suco Samalari, hatudu nia aten brani hodi luta hasoru militar Indonesia. Komando mak nia naran koinesidu liu, moris iha Septembru 1971, hahu eskola iha Sekolah Dasar (SD) iha Baucau no Sekolah Menengah Pertama (SMP) Katolik Baucau. Nia hahu ninia involvimentu iha frente kladenstina iha tinan 1987. Ho idade sei nurak, sedauk komprende didiak situasaun politika iha tempu ne’eba, maibe Komando nian servisu la failla, hodi servisu ho Falintil sira iha ailaran. Ho situasaun balun ne’ebe hare ho matan dudu Komando atu book an.

“Momentu hau SD hau sedauk direitamente involve. Maibe momentu ne’e hau haree ho matan, iha loron Domingo hau ba misa tentara sira kua tiha ema nia kakorok no tara iha tanki da guera lori haleu iha Baucau kota laran. Iha tempu ne’eba hau hanoin no mos tauk, hau la hatene ema ne’e se. Dala ruma sira tau ema nia ulun sira nee iha fatuk kuak sira nia laran. Hosi iha ne’e hau komesa iha ona hanoin no ‘bangkit’ iha sentimentu hakarak halo buat ida. Segundu tropas sira mai kaer hau nia maun iha hau nia oin. Buat sira ne’e mak dudu hau involve an hodi luta”, Tenik Komando.

Komando isin morena no lotuk, sempre hatudu oin seriu wainhira konta istoria funu nian, ba jornalista TAFARA.ORG nia lembra fila fali akontesementu 12 Novembru ne’ebe husik memoria triste ba joven lubuk ida iha tempu ne’eba. Komando hahu nian eskola sekundaria iha Eskola Sao Jose Esternatu iha tinan 1991.

Ba jornalista TAFARA.ORG, iha uma fukun has hun nian okos, Komando relembra prosesu involve iha manifestasuan 12 Novembru.

“Antes 12 Novemrbu, iha loron 6 to 11 ne’e ami halo perparasaun ona hosi ibun ba ibun, hodi ba partisipa misa Sebastiao Gomes nian. Hau involve iha 12 Novembru ne’e ‘bangkit’ hosi hau nia laran deit, hanesan ‘panggilan’. Hau ho kolega naran Alvaro iha Eskola Sao Jose hotu. Ami rua sempre koalia ba malu prosesu Timor nian situasaun ne’e ba oin lao oinsa. Iha kalan loron 11 ne’e hau ho tiu Aliku nia oan Fredy toba hamutuk. Iha hau nia laran ne’e hau hakarak loron lalais par ami bele tun”, Hateten Komando.

Fuan tuk-tuku, toba la dukur, maske matan taka metin. Iha kakutak hanoin deit saida mak tenke halo iha aban ne’e? Prontu atu hasoru brutalidade militar Indonesia iha aban? Perguntas barak mosu iha kakutak, halo fuan tuku-tuku, akompanya ho grilus nian lian iha tempu kalan, ho oras nian lian ne’ebe baku kada segundu.

Manu komesa kokorek, loron komesa hatudu nia naroman oituan-oituan, iha tempu ne’eba joven sira iha idak-idak nian hader ho espritu no mehi foun hodi hasoru buat foun ne’ebe sira sei halo. Hader ho sinal, hader ho laran taridu, hader ho laran kontente, tempu to ona hau tenke halo buat ida, lia fuan ne’e sempre tutuir sira.

Komando iha oras tuku 6 dader, komesa hakat ain hosi Audian ba Motael, rai sente hakmatek no fresku, ai-funan no ai-tahan hader, hatudu sira nia haksolok hodi hasoru loron matan ne’ebe komesa sae.

“Jam 6 dadersan hau lao hosi Audian ba Motael. Ami misa hotu tiha, ami hakat sai hamrik iha estrada, Igreja nia oin. ami komesa loke spanduk no lao. Momentu ne’e Padre Ricardo mak halo misa. Ami hotu lori faru OJECTIL, hau hare jornalista sira iha igreja laran komesa iha nain 3 ka 4 hanesan ne’e, sira komesa foka ho kamera ba mai.”

Sarani sira iha igreja hananu no hato’o orasaun ba Nai hodi akompanna prosesu ne’ebe joven lubuk ida atu halo. Misa hotu ona, fahe malu ho Kristu nian paz. Amu fo bensaun no haraik tulun nafatin hodi kontinua sira nia mehi.

Joven sira forma iha estrada hodi halo prosesaun to’o iha rate Santa Cruz, sira lao la ho liman mamuk, maibe sira lao ho spanduk, bandeira Fretilin, imajen Xanana Gusmao no Sebastiao Gomes.

Komando kontinua konta istoria iha tempu ne’eba.

“Ami lao to’o Palacio Governu, belok ba fali leten, iha grupu ida parese tentara sira mak bentuk, sira tau sapeu akadiru no uza faru mutin. Ami atu sae ba leten, maibe grupu ne’e halai sai hosi laran ho tudik mesak joven no ema Timor, sira halai mai atu ataka ami, mais la diak tanba ami barak, ne’ebe sira halai tama ba fali laran,” Komando hatutan nia istoria.

Komando ho oin seriu no hatudu nian sentimentu nervozu tanba hanoin hikas tempu ne’eba. Nia relembra, iha dalan Palacio Governu nia sorin, situasaun sai manas maibe prosesaun lao nafatin. Komando ho grupu joven lubuk ne’e lao to’o iha Estadium nian oin. Iha Estadium, iha akontesemntu ida, ema ida sona ema seluk.

“Hau la hatene se mak sona, tentara ka ema seluk mak sona! Tiu ida nia ain ran, suli maka’as, maibe ami lao nafatin. Pas lao to iha Polsek, hau haree polisia sira tau farda kompletu hotu, sira hamrik iha moru leten, ami hakilar viva viva no sira hateke deit mai ami,” tenik Komando.

Loron manas komesa hafalun sira, kosar wen suli, ham’rok maibe kontinua hakilar to lian maran. Sira la husik lia fuan viva Timor-Leste, no la husik liafuan Viva Xanana. Maske tropas kompletu ona ho sira nian farda no kilat musan, ne’ebe rona deit sinal bele tiru iha tempu saida deit. Bainhira lao tuir dalan sae ba Balide nian, Komando haree Polisi Militer Indonesia nian komesa hamrik iha besik estrada maibe sira la lori kilat.

Pasu por pasu sira hakat besik duni ba rate Santa Cruz. Joven sira la interese ona tropas sira ne’ebe hamrik no hasoru iha dalan-dalan. Objetivu ida deit kontinua hakilar hakarak ukun rasik an.

Ba TAFARA.ORG Komando hatutan nian istoria momentu to’o ona iha rate Santa Cruz.

“Ami hamrik besik odamatan, aifunan balun sedauk tama. Depois hau sae ba moru leten ho bandeira no spanduk iha hotu leten. La kleur tentara ho kareta hino ne’e, mai hosi ponte my friend halai tun neneik mai. Komesa hosi ne’e hatun tropas sira iha ne’eba. Tentara sira nia komandante kala fo ‘aba-aba’ ba sira, pois halai tun ba fali k’raik tama ba Taman Makam Pahlawan. Hau rona pistola tiru ba leten dala 3, pois ikus sira rega deit mai.”

Pam…..pam….pam…kilat nia lian komesa halo ema hakfodak, kilat musan ne’ebe tiru ba rate laran, hanesan rai henek ne’ebe anin hu, la hatene atu kona los se? hakilar, tanis, no ema hotu halai rungu ranga ida. Atu halai los ba ne’ebe? Saida mak sira hanoin iha 11 kalan ida ne’e mak akontese duni.

“Momentu ne’e hau hanoin katak sira kaer kilat ne’e la tiru ida. Hau hateke ba kraik kolega ida monu ran nakfakar, ne’e mak hau foin hakfodak katak kilat tebes no tiru tebes duni. Ami komesa dudu malu, hau mos monu tun ba rai no monu iha kolega sira nia leten, sira tiru la para ne’ebe ita nia hanoin ne’e semo lakon, kolega sira kona tiru ne’e ran nakfakar ita la konyese tiha ne’e. Kilat musan mai ne’e hanesan fatuk rahun ita tuda ba malu ne’e”. Komando hato’o nian istoria ho oin triste.

Ran nakfakar ba rai, joven sira balun monu ba rai, halai runggu rangga, idak-idak proteje nia an, idak-idak salva nia an hosi farda makerek (loren) hirak ne’e. Iha tempu ne’eba buat hotu entrega ba Maromak, mate ka moris buat hotu Nia mak desidi.

Matan wen suli ba rai, habokon rai ne’ebe manas, joven sira nian iis atu kotu, la iha kbiit hodi hasoru tropas hirak ne’e. Tebe, hakilar, sona ho tudik, baku ho kilat ida ne’e mak tropa sira halo. lia fuan maaf (deskulpa), ampun (perdua) sai hosi joven sira nian ibun, hodi husu ba tropas bele para baku no tebe hasoru sira. Maibe tropas sira hanesan diuk la rona halerik hirak ne’e.

Komando konsege salva nia an hodi halai sai hosi rate. Komando ne’ebe mos nudar membru RENETIL ba TAFARA.ORG kontinua konta istoria ne’ebe, nia rasik dehan sei la haluha to mate.

“Tentara sira komesa hases kilat besik ami, ne’e mak hau foin dolar besik baki ninin Santa Cruz. Hau halai sai, tun ba Kintal Ki’ik. Hau mos la hatene katak hau kanek, hau halai ba Audian pois ba loja metro nian kotuk. Hau hetan kolega ida kanek iha dalan, pas los iha nia kotuk, ida hetan tiru kona nia kaliling. Hau kous ida, pois ida hau kateu deit. Hau halai nafatin ho hanoin ne’ebe lakon ona”. Lembra Komando.

Tuir Komando ne’ebe kontinua nia eskola iha Jogjakarta, Indonesia esplika katak sira nain 3 halai subar ba iha xina ida nian uma. Sira subar iha uma laran, no haruka uma nain sira nonok hotu, hodi nune’e tropa sira la rona sira nia lian.

Komando ne’ebe kontinua sira nia involvementu kontra okupasaun Indonesia liu hosi manifestasaun iha Indonesia, haktuir ba TAFARA.ORG wainhira sira komesa sente la seguru iha subar fatin.

“Sira hotu tama ba kama okos, hau mak tur iha odamatan. Hau dehan ba sira, hau la husik imi nain 2, atu oinsa mos ita mate hamutuk. Hau kaer tudik dehan se tentara sira tama, mais sira mos tenke mate ou kanek lai. Ami rona kareta tentara mak halai ba mai, nen asu nian lian mos ita la rona, tempu ne’eba hakmatek la halimar, ita besik maluk koalia ba malu mos neneik la halimar. La kleur hau sente kotuk laran ne’e kii fali, hau hateke ba hau nian kotuk ternyata hau mos kanek”. Hateten Komando.

Tuir Komando nian istoria katak, iha tempu ne’eba maske situasaun la seguru maibe nia koko lao sai hodi buka kolega hodi telefone ba Amu Bispo Dom Carlos Filipe Belo no Komando konsege telefone ba Amu Belo hodi esplika kona ba joven ne’ebe kanek, maibe Amu Belo hateten katak lori deit ba Hospital.

Tempu lao nafatin, asu mos la hatenu, ai hun mos hakmatek, loron tiru ba isin lolon ne’ebe fraku los ona. Komando esforsu an nafatin hodi bele tulun kolega nain rua ne’ebe hetan kanek todan. Bainhira Komando fila fali ba subar fatin, joven nain rua ne’ebe nia ajuda mos laiha fatin ona, sira halai hosi subar fatin.

Iha tempu ne’e Komando foti inisiativa hodi halai ba Lesidere, bainhira to iha ne’eba tropa sira nakonu iha fatin refere. Komando haktuir katak tropa sira hakilar hodi dehan “hei GPK jangan lari, sira tiru sae tan kilat, entaun hau halai fila fali ba Audian”. Tenik Komando.

Tempu lao dadauk, tragedia 12 Novembru liu ona. Maske Timor lakon joven lubuk iha loron ne’e, maibe ida ne’e la hatauk mate restu sira nian vontade hodi para luta, maibe aumenta brani liutan hodi hasoru brutalidade okupasaun illegal hosi Indonesia.

Vicente Viegas, nudar belun hosi Komando ne’ebe durante servisu hamutuk iha tempu okupasaun Indonesia. Iha tempu ne’eba Vicente ne’ebe ativu iha organizasaun Fitun, Ba TAFARA.ORG Vicente ho naran kodiku Masaet Reobun, haktuir katak Komando mak fahe informasaun ba nia atu bele involve iha manifestasaun 12 Novembru.

“Ami sempre enkontru hamutuk ba iha perparasaun manifestasaun, liu-liu 12 Novembru nian. Nia hatete ba hau katak perpara an hodi tuir misa Sebastiao Gomes. Maibe iha loron 12 Novembru ami lao ketak-ketak ona tanba ami la hetan malu. Ami rua hasoru malu antes 12 Novembru deit hodi halo diskusaun planu ne’ebe kolega sira perpara”. Hateten Vicente.

TAFARA.ORG kontinua dadalia ho Komando, hodi hatene klean liutan saida mak akontese ba nia an depois loron 12 Novembru liu. Ho dada is neneik, ho matan wen ne’ebe nakonu iha matan fuan laran, Komando haktuir katak kontinua luta nafatin, la hamate nian patriotismu.

Iha tinan 1993, tropa sira konsege kaer Komando iha Audian hodi lori ba Satuan Gerakan Intelijen (SGI) iha Mandarin. Iha tempu ne’eba Komando hetan torturasaun no intimidasaun tanba ninian involvimentu iha manifestasuan no servisu klandestina nian.

“sira lori hau ba SGI iha Mandarin, pois kalan ne’e lori hau ba Tasi Tolu, pois lori hau ba fali Polsek, pois sira husu tuir hau kona ba David Alex. Sira tuku, tebe mais hau nafatin la fo hatene. Sira husu hau 12 Novembru ne’e kamu dimana? hau dehan saya di rumah, sira dehan kamu bohong. Pois hau dehan se hau tuir karik pasti hau mos mate hotu iha ne’eba. Sira baku, hau iklas deit ona, hau temi deit kolega sira ne’ebe mate ona. Pois sira dehan o haruka ema sira ba tuir demo, pois o iha deit uma”. Esplika Komando.

Komando hetan kastigu durante fulan 1, bainhira sai hosi komarka tenke aprezenta an loron-loron iha edefisiu Polisia. Tropa sira halo interogasaun nafatin hodi buka hatene servisu ne’ebe Komando sei kontinua halo hanesan klandestina.

Oan hosi Rudolfo Ximenes Fraga no Ana Jeralda Ximenes, kontinua nian estudu iha Universidade Widya Mataram, foti fakuldade kona ba Direitu no konsege remata duni ninia estudu. Komando konsege iha hanoin atu halai ba Portugal iha tempu ne’eba, ho razaun hare ba ekonomia inan aman ne’ebe labele tulun kontinua nian eskola, maibe la konsege halo ida ne’e.

Komando hahu halo nian kna’ar nudar membru RENETIL iha tinan 1994 to ohin loron. Esforsu ne’ebe Komando no joven lubuk ida halo, ohin loron resultadu hatudu ona, maske sira nian kontribuisaun kiik oan maibe nian valor boot tebes ba rai furak ida ne.

Ho situasaun iha tempu ukun rasik an ne’ebe deferente tebes ho situasaun ne’ebe joven sira hasoru uluk. Komando konfesa katak joven uluk hatudu duni unidade ne’ebe metin.

Joven ikus ne’e tuir Komando, “Deferensia boot iha tempu ami nian, situasaun ne’ebe halo ami unidade ne’ebe metin. Ida ne’e sai preokupasaun ba ami mate restu. Jerasaun ami nian, ami buka malu, hametin unidade diak liu fali maun alin ne’ebe mai hosi kabun laran. Mais joven agora hau la hatene kasarnya sudah menikmati kemerdekaan, sira halai liu ba geng baku malu, oho malu. Aban bain rua sira nia oan fali dehan katak laos mate ba ukun an ninian maibe mate ba violensia entaun dendam ne’e iha”.

Ba joven ikus ne’e Komando iha esperansa boot atu joven ohin loron muda sira nian hahalok at ne’ebe bobar hela sira. Nia dehan, “Liu hosi edukasaun, eduka ne’e laos o nian matenek deit maibe oinsa bentuk karakter ne’e, barak mak hanoin ba negative deit. Iha situasaun agora ne’e nasaun ne’e di dominasi oleh krimi deit ona”.

Ohin loro-matan sae ona, hatudu ona naroman ba povu Timor katak joven sira la moris ona iha tortura no intimidasaun nia laran. Ohin loron joven bele sente liberdade total no laiha tan atan ba ukun kolonialismu. Maibe preokupasaun joven uluk nian hatudu katak joven ohin loron la banati tuir no la reflekta luta ne’ebe joven sira uluk halo ona. Sira preokupa joven balun, la komprende siknifikante hosi ukun rasik an ba tempu agora ne’e saida.* [Zevonia Vieira | TAFARA.ORG | 12.09.2016].

About Zevonia Vieira

Zevonia Vieira, Chefe Redasaun TAFARA.TL, hamutuk ho Metodio Caetano Moniz & Fernando Antonio da Costa hari media online TAFARA.TL, iha Oe-cusse, Ambeno, dia 23 de Agosto de 2015.

Check Also

Teresa: Pasiente Ida Sae Kama, Dotor Sira La Atende Tanba Governu Sedauk Selu

“Surat kami bulan lalu tanggal 11 Agustus 2017, bahwa balance payment sampai Agustus 2017 sebesar …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *