Thursday , November 23 2017
Home / Patriota / Jose ‘Bee Moris’: Involve Asaun 12 Novembru, Hau Sai Brani Liutan
Jose ‘Bee Moris’, Sobrevivente Massacre Santa Cruz, 12 de Novembro de 1991.

Jose ‘Bee Moris’: Involve Asaun 12 Novembru, Hau Sai Brani Liutan

“Jangan bergerak, kepala angkat ke atas, kalau bergerak sedikit mati. Botas sama ami nia isin, kilat ain fai ami nia kotuk laran, fai kona ulun fatuk ne’e. Sira nia kilat sé tún ba kareta laran dehan, “sekarang kita ke lobang buaya, kamu terima peluru satu-satu. Ha’u hanoin iha ha’u nia laran sente katak ami la moris ona”. Jose lembra fila fali tempu besik mate nian iha rate Santa Cruz.

Timor-Leste nia prosesu ukun an la fasil, ema barak tenke tuba rai metin, fakar ran, maibe ida ne’e mak konsekuensia hodi liberta povu husi ukun kolonialismu nian. La tauk atu hasoru brutalidade tropas Indonesia nian, la hakiduk hodi kontra, no kontinua hakilar a luta kontinua. Ida ne’e akontese ba joven lubuk ida ne’ebe fo sira nia an liu hosi manifestasuan boot iha 12 Novembru 1991.

José da Cruz, moris iha Ailok Laran, Bairo Pite, Dili, iha loron 13 Dezembru 1974, husi inan Rosalina Gomes alias Bisoi, husi rai Atsabe, Ermera, no aman António da Cruz husi Aileu. José da Cruz nu’udar oan ikun husi maun alin nain 9, nia naran kodiku mak Bee Moris.

Jose da Cruz hahu nian eskolah iha eskola Primaria Maloa (Sekolah Dasar iha tempu uluk), maibe la konsege remata, tanba kondisaun ekonomia familia. Jose esplika katak atu han deit mos araska, dader sai husi uma ba eskola mos nunka matabisu. Ho kondisaun ida ne’e mak halo Jose ho ninian kolega balun komesa abandona eskola, hodi ransu deit ho kolega sira ne’ebe la gosta ‘bapa’ (ema Indonesia sira). Tuir Jose, iha tempu uluk kalan-kalan sira buka halo problema ho forsa BRIMOB sira. José da Cruz mos ransu ho joven sira ne’ebé idade boot uituan, ne’ebé koko buka dalan atu luta hasoru Indonesia.

Iha tempu okupasaun, povu maubere sira kontribui hodi luta kontra hasoru inimigu. Sira prontu lakon vida, ho objetivu ida importante, Timor bele ukun an. Jose nia aman Antonio da Cruz nudar ema Fretilin, ne’ebe involve iha funu wainhira militar Indonesia invade Timor-Leste. Jose nia aman mate no hetan oho husi tropas Indonesia, bainhiraI Jose sei kiik-oan hela. Ho situasun ida ne’e, Jose ninian sentimentu odiu boot ba nafatin hodi luta hasoru tropas Indonesia, “bainhira hanoin kona hau nia aman ne’ebé ema oho, ida ne’e motiva hau brani liu tán, kuandu maun alin ida fanu bosok deit hau hakarak ba partisipa kedas iha kualker asaun sira ne’ebe kontra bapa sira”. Tenik Jose da Cruz.

Loron manisfestasaun 12 Novembru besik dadauk ona, joven sira iha Dili laran, idak-idak halo sira nia perparasaun hodi ba tuir misa iha igreja Motael. Laran taridu komesa hadulas sira nia fuan, sira mos prontu an ona, atu simu saida mak akontese ba sira nia vida.

Iha 11 Novembru, Pedro husi bairu Kulu Hun, babain bolu Apeu Kulu Hun (matebian), hakat ba José nia uma, iha Ailok laran. Hamutuk ho grupu kiik naran Raan Fakar, Apeu fo hanoin atu loron 12 Novembru joven hotu tenke tun hodi partisipa iha aifunan matebian Sebastião Gomes nian. Bainhira orientasaun ida ne’e José mos sente kontente, no aumenta brani tanba hanoin joven barak mak sei partisipa halo rame liutan.

Hafoin iha kalan, sira nia grupu organizadu. Maske ema oituan deit no balu idade kiik, maibe sira aumenta brani liutan. Jose ho ninia kolega sira fó hanoin ba malu katak loron tuir mai 12 Novembro sei ba hotu partisipa iha misa matebian Sebastião Gomes nian.

Iha kalan ne’e joven sira toba la dukur, fuan tuku-tuku, hodi imajina loron importante 12 Novembru nian. Husi idak-idak nian fuan sempre husu ba Nai no matebian sira, hodi akompanna sira nia atividade. Manu komesa kokorek, fanun sira, iha dadersan nakukun. Hader ho espiritu foun, atu halo mudansa boot ba rai doben ida ne’e. Tuku 5 dadersan, Jose ho nia grupu, hahu hakat ba Motael. La koalia barak, tanba fuan tuku tuku, hanoin hela karik hasoru tropas iha dalan, antes to iha igreja. Fitun ne’ebe sei naroman akompanna sira nian hakat, hodi too ba iha igreja. Iha igreja ema komesa barak, hananu, no hato’o orasaun ba matebian Sebastião Gomes. Intel mos la lakon oportunidade, sira haleu igreja, tau matan ba ema sira hodi hatudu sira nia oin buis.

Bainhira Amo Lulik fo bensa ikus ba sarani tomak, joven feto no mane hakat neneik sai mai liur, hodi hamrik iha estrada boot. Joven sira preparadu ona atu halo prosesaun ba rate Santa Cruz. Spanduk oin-oin, bendera Fretilin no RDTL semo ba mai iha ai-rin ne’ebe sira leba hodi imajina ukun an.

Ba TAFARA.ORG, Jose esplika katak spanduk ne’ebe sira lori hakerek ho Portugues no Inglesh, tan ne’e nia la komprende saida mak nia xefe sira hakerek. Joven sira komesa la’o, hakilar Viva Timor-Leste, Viva Xanana, Viva igreja Katolika, Viva Dom Carlos. Lao dadauk, hakat dadauk to iha kodim nia oin, tuir Jose nia istoria katak ema ida hosi sira nia grupu, naran Arabi hetan sona husi bapa sira, “tanba Arabi hetan sona, hau ho kolega balun komesa saruntu malu sae ba to’o iha merkadu lama, ho nervozu maka’as hasoru tropas”. Esplika Jose ho sentimentu hirus.

Joven grupu boot konsege lao to iha santa cruz, maske tutuir dalan hetan provokasaun no balun tenke kanek maibe ida ne’e la hapara joven sira nia espiritu hodi kontintua marsa nafatin. “To’o iha rate, sira ne’ebé organiza lori aifunan, haruka ema nonok hotu atu reza, maibé sira la hatene polísia sira mai ona, komu masa barak liu, polísia bolu tan tentara sira mai, balu la tau faru, oin pinta metan, tama iha rate bapa nian”. Esplika Jose.

Situasaun komesa manas, lalehan, foho, rai komesa hafanun joven sira atu kuidadu sira nia an. Maibe derepenti kilat tarutu, kilat musan semo borus joven balun nia hirus matan, kona ulun, ain, liman. Ran komesa sulin, matan wen mos suli, joven sira balun tauk hodi hakilar bolu mama ho papa nia naran. Balun brani hodi hasoru kilat musan maski ho liman mamuk.

Jose halai buka dalan atu sai, iha momentu ne’eba nia hanoin kona ba ninia maun Câncio Noronha ho nia Ferik oan, maun Baptista no sira nia inan Rosalina Gomes. Jose hanoin hetan sira tanba sira nain 5 ba partisipa hotu. Jose ninia pozisaun iha portaun boot ho laran susar rona tarutu makas, la hatene kartus atu kona los ba sé, nune’e buka nafatin halai subar ba mai, “Tarutu derepente, hakfodak ema latan ba rai, ita la hatene kartus atu mai husi ne’ebe, rona mak lian tah…tah…tah… entaun halai tama iha rate laran. Ha’u ho ha’u nia subriñu ida naran Januario ami nain rua halai ba hasoru fali ha’u nia mama entaun nia dehan Aje ó ho ferik ha’u sai ona, nia husik ha’u ho mama, nia semo (halai) sai liu, konsege lolos.” Lembra José da Cruz.

José sei hamriik ho ninia inan, tropas sira haleu tiha ona, se kilat tun ba rate laran no dehan angkat tangan. Hafoin sira hiit liman, nia hakuak ninia mama no tanis, hodi dada nia inan ba nia aman António da Cruz nia rate. Sira halo tiha orasaun simples ida, husu matebian atu ajuda sira para sai husi akontesimentu ida ne’e, “hadook ami husi inimigu sira nia liman kro’at, sira atu hanoin aat ba ami karik halakon tiha hanoin sira ne’e,” hamulak nune’e mais ema haleu tiha ona, mai to’o uma Pai Nosso nian. Jose nia mamá reza hodi hakilar Jesus salva ami, maibé labarik ida halai hela simu hodi dehan “avó lalika reza ona ita agora hein mate deit ona,” José da Cruz ninia mama simu fali hodi hatán “ha’u bele mate maibe ha’u sei hein Jesus.”

Istoria komesa klean liutan, kona ba akontesementu 12 Novembru, jornalista TAFARA.ORG iha antusiaismu hodi rona istoria ne’e. Jose Bee Moris haktuir nia istoria tanba hare ho matan jornalista husi rai liur ne’ebe foka filmajen akontesementu iha Santa Cruz.

Depois jornalista malae nain rua lori sira nia kamera boot tur hela iha odamatan boot, ami tama hotu uma Pai Nosso laran. Iha Pai Nosso laran mós ema kanek toba hela, ran fakar hela dadauk, iha rate hun sira ne’e ran fakar hela, barak los. Hare malae rua ne’e tama ba shooting ona, ne’e mak ema mós tama, ema hadau tiha bandeira FRETILIN. Kilat ne’e se hela ona, ami hein deit ona, aiiiiihhh…. Jesus ne’e kala mate tebes ona, Gusmão ninia alin feto ne’e dehan tia lalika reza ona agora ita hein mate deit ona. Ha’u dehan mate ha’u la tauk ida, ha’u sei hein Jesus, ha’u hatan ba nia hanesan ne’e, mais ema kaer hela bandeira dehan reza bosok ten”. Haktuir Jose.

Jose hatutan nian istoria katak, wainhira jornalista malae nain 2 ema kaer, sira tebe kotuk laran, hodi kilat fai, foti malae rua ne’e soe hotu ba kareta laran. Maibe kareta ida lalin mate ne’e hanesan lalin ai-maran. Bainhira Amo Lulik tama ba rate laran, kilat sira ne’ebe iha moru leten bapa hatun tiha. Bapa sira ne’ebe atu oho demonstrante ne’ebe kapturadu iha Pai Nosso laran mós hatun tiha ona kilat. Bainhira forsa Indonesia husik Rosalina Gomes ho feto sira seluk sai husi Santa Cruz, iha rate laran ema barak mate no ran fakar hanesan animal ne’ebé ema oho atu inagura uma lisan. Hanoin hetan momentu ne’e José hatete “Iha momentu ne’eba ami haree kolega sira ne’ebé kartús kona, balun kanek, balun mate, ami hanesan ema ne’ebé klamar la iha tiha ona”. Jose esplika situasaun ne’e ho triste.

Kaer tiha sira iha Pai Nosso laran, intelijén sira husu ba José ho nia kolega sira dehan, se ita boot sira brani, sai ba liur. Maibe Jose ho ninia kolega sira la hatán buat ida. Dala ida tán intelijen dehan, “siapa yang brani keluar.” Joven ida ne’ebe hamutuk ho sira iha Pai Nosso laran, nia koko ho brani atu sai. Maibe ho ninia brani ne’e bapa baku nia to’o mate, iha José ho ninia kolega sira nia oin. Situasaun ne’e halo sira nia matan been sai, laran susar tebes no tauk. Lakleur Timor oan ida tama ba, losu nia tudik sai mesak ema nia ran deit. Nia husu ba Jose sira, “imi koñese ha’u ka lae.” Maibe sira hotu la hatán buat ida, ho fuan tuku-tuku hein deit saida mak polisia Timor oan ne’e atu halo ba sira. Ikus mai nia deklara nia aan dehan “ha’u mak polisia Alau, ha’u mak fa’an rai Timór ne’e,” Tuir Jose nia istoria.

Nafatin iha pai nosso laran, José da Cruz konta tuir katak intelijén Timor oan sira hare demonstrante sira matan la moos, “intelijen ida, ema Laga, hasai nia tudik dehan sekarang saya ambil telinga satu-satu. Nia foin ko’a tiha kolega nain rua iha liman los, ida nia ko’a tabele tiha. Nia atu hakat mai ko’a ami nian, bapa ida uza sivíl tama, nia duni sai botamak ne’e, no dehan “kamu jangang biking begitu, ini saudara kamu, kalo yang luka bawa ke rumah sakit, yang mati bawah ke lobang,” Jose haktuir.

Intelijén ne’e halai sai tiha, José mós tauk no reza deit iha laran. Maibé lakleur Timor oan ida tama tan fali, hasai pistola iha ninia pasta, hodi dehan ba José no sira seluk, “sekarang terima peluru satu-satu.” Maibe sorte diak ba demonstrante sira tanba nia foin hakat lori pistola atu ameasa demonstrantes, Amu Bispu Belo ho Governador Mario Viegas Carrascalão nia ferik oan, no Padre José António sira tama. Wainhira Amu Bispu sira fila, tropas haruka sira forma, hakneak iha Pai Nosso laran, liman tau iha ulun no komesa tebe joven sira nia kabun.

Tropa sira kaptura malae ida fuk naruk, lori pasta boot ne’ebé José deskonfia jornalista ne’e mak Max Stall. Ikus mai hasai demostrante sira, forma liman tau ba ulun, oin hateke ba lalehan, la’o ba sa’e kareta ‘hino’ (kareta tropaz nian) ne’ebe forma hela iha liur. Durante lao ba sa’e kareta, bapa sira hodi kilat fai, tebe, tuku Jose ho ninia kolega sira. Iha mos tropas Timor oan balun, sira tropaz 3 bulan, lori kilat, fai José nia ulun no nia ulun naklees.

Sa’e ba kareta laran bapa nain 4 koalia nune’e ,“Jangan bergerak, kepala angkat ke atas, kalau bergerak sedikit mati. Botas sama ami nia isin, kilat ain fai ami nia kotuk laran, fai kona ulun fatuk ne’e. Sira nia kilat sé tún ba kareta laran dehan, “sekarang kita ke lobang buaya, kamu terima peluru satu-satu. Ha’u hanoin iha ha’u nia laran sente katak ami la moris ona”. Jose lembra fila fali.

Tropas lori Jose ho nia grupu ba Polwil (Polisi Wilayah) agora Akademia Polisia, iha Comoro, hodi hetan kastigu iha neba durante semana ida nia laran. Jose esplika katak intelejen Timor oan lori korente, katana, samurai hein hela, no dehan, jangang biarkan mereka, lepaskan mereka keluar, kita yang ajar mereka. Ami nonok deit la koalia kedas, sira dehan tidak tahu bikin apa-apa kok mau merdeka”.

Sofrementu hosi joven sira ne’ebe partisipa iha demonstrasaun 12 Novembru sira la para, terus ne’ebe sira simu sukat labele. Sira hatene katak, ida ne’e nudar konsekuensia ida, tanba sira nia hakarak rasik. Jose kontinua hatutan nian istoria bainhira sira iha akademia polisia nia fatin.

Polisia haruka jalan bebek ho ain tanan (lao manu rade, red) iha lapangan ne’ebe nakonu ho aitarak. Tan la tau sinelus, ai tarak sona sira nia ain, sente la tahan moras, haleu kampu, loron mos manas, karik tuku 12:00 nune’e. Loron habai sira to’o hamrook no hamlaha makas. Hotu tiha, Polisia haruka sira tur. Atu tama ona loraik, polisia haruka sira hakerek naran hodi prega iha hirus matan, hodi hasai foto. Nune’e besik dadaun atu tama tuku 7 kalan, Jose ho nia kolega foti liman. Bapa haree sira foti liman, no husu Jose dehan, “ada apa”? Jose hatán, “kita minta air.” Bapa simu hikas hodi dehan, “Xanana suruh kamu bikin demo, minta air sama dia.” Kamu punya pimpinan tidak ada tangung jawab. Suruh kamu bikin demo lalu tidak kasih air, joven demostrante hakruuk nonok deit.

Komandante Polisia nian, deviza aifunan ida, husu ba joven sira dehan, “kamu kenal saya tidak? Saya dulu sekolah sama Xanana. Maibe Jose ho nia kolega sira, hanoin iha laran dehan Xanana nia oin ami ida agora halo demo la koñese, sa tán ó. José haktuir ida ne’e ho hamnasa.

Oras lao dadauk, rai mos nakukun ona, fitun sira iha lalehan hatudu sira nia sinal. Karik fitun hatudu sira nia matan wen, maibe ita ema la haree no la sente. Besik semana ida hela iha Polwil, no to ikus sira fila ba uma. Iha tempu ne’eba, José konsege halo wajib lapor dala 3, ba aprezenta aan iha Suco.

Rosalina Gomes, naran kodigu Bisoi, nudar inan hosi Jose da cruz, partisipa mos iha manifestasaun ne’e. Nia fo sasin katak husi ne’eba situasaun provokativu tebes. Depois sai misa la’o ba Santa Cruz ema barak mak lao hodi hakilar Viva Sebastião, Viva Xanana, mate ka moris ukun rasik aan. Rosalina dehan, husi ida ne’e maka inimigu haree komesa nervozu. Bainhira tama tiha ba rate Santa Cruz, joven sira ne’ebe lori espanduk sa’e hotu ba moru leten haklalak, no hakilar. Sira hanoin katak buat ida sei la estraga sira, kontente los, ema barak rame los la ta’uk atu mate. Maibe lakleur deit ema tiru, rega hanesan batar sona. Rosalina Gomes komesa buka ninia oan Jose. La hatene nia oan ikun ne’e la’o ho se. Buka hadulas rate laran hodi bele hetan, maibe José ketak tiha ona husi nia mama. Jose nia maun Câncio Noronha no Baptista Gomes mos halai ketak. Sira la hetan malu ona iha momentu ne’eba, tan ema rega mai hanesan batar sona.

Tuir Rosalina Gomes nia istoria ne’ebe haktuir ba TAFARA.ORG katak, sai husi rate Santa Cruz laran, hateke ba nia oan ikun ho laran susar, no hanoin barak, “Aje sira ema kaer hela tih,a liman tau hotu ba ulun, ropa kolu hotu isin molik hotu ona, ninia kamiza oan ne’e kaer bobar hela ba nia liman. Kilat ne’e barak hela maibe hatun hotu ona, ema hateke hetan hela ami mais la kaer, aiiiihhhhh… Maromak sai mai ne’e la’o iha ran leten, eeihhhh…. kuitadu ema ida ohin ita mai rame los ne’e kala mate hotu ona”. Haktuir Rosalina Gomes.

Nudar inan ne’ebe nakonu ho domin, hakarak sakrifika nia an, hodi bele salva nia oan. Rosalina la han, la hemu harohan nune’e ba Nai, atu nune’e nia oan bele fila mai uma. Fiar hotu entrega ba Nai, tanba Maromak deit mak bele desidi ema nia moris, to ikus Jose fila ba uma.

Demonstrasaun 12 Novembru, dala ida tan fanun joven sira, inklu Jose, hodi brani liutan hasoru tropas Indonesia. 12 Novembru sai matan dalan ba sira, atu luta ba oin nafatin, “ho 12 de Novembro ne’e mak hanesan buat ida halo ami brani liutan. Ami deha,n ita nia mate liu tiha ona, sei la mate tán. Ita tenke halo fali demo foun para sira tiru ita. Koneksaun polítika sai makaas liutan, tan ita iha objetivu ida hakarak ukun aan, tenke partisipa.” Afirma José da Cruz.

Jose hakat liu tiha loron ne’ebe nakonu ho tauk no terus. Maske hetan tortura barak iha tempu defisil, maibe Jose sei la tauk, nia kontinua serbi ba nasaun murak ida ne’e.

José fo apoiu ba forsa FALINTIL, lori tabaku, kafé, masin-midar liu husi komandante Aitara. Iha tempu hanesan nia mos sai eskoltu ba komandante Aitara hamutuk ho ninia kolega 12 seluk. Sira fo tulun ba FALINTIL hodi lori tabaku ba sira, inklui tabaku ne’ebe Jose ninia avo rasik mak habai. Laos ida ne’e deit maibe nia mos ajuda halibur kontribuisaun osan hodi fo apoio ba FALINTIL sira.

Jose forma familia iha tinan 1996, nia fen naran Judit Natalia Elisabet da Silva, hosi rai Ossu Viqeuque. Jose ho Judit iha oan nain 5, mane 3 feto 2, agora dadauk sai nudar Xefe Juventude, iha Aldeia Moris Ba Dame, Suco Bairo Pite, Postu Adminitrasaun Dom Aleixo. Iha tempu agora ho ekonomia ne’ebe la dun sufsiente, Jose desidi atu la fuma, la hemu tua, hodi nune’e osan ne’ebe nia hetan bele tau matan ba oan sira nia futuru. Jose mos servisu nudar guarda armajen iha kompania Star King, ho salariu $120 fulan ida.

Haktuir tiha istoria sira ne’e, José fo lia menon ba joven sira dehan “buat ne’ebe la di’ak uluk ami hasoru ona, agora buat di’ak mak atu mosu mai. Ne’e duni husu ba juventude jerasaun foun atu hatutan, la’ós ho krime, tenke ho unidade. Hatudu responsabilidade boot ba ita nia rai, liu-liu ita tenke hadomi malu, tanba ami uluk kuandu sei joven laiha matenek mais ami hadomi malu, ami fiar malu. Se bainhira ita halo inimigu ba malu ita sei la manan buat ida. Loriku asuwain tuan hakarak, para loriku asuwain foun sira atu luta ba futuru, ami luta ba ukun aan, imi iha ukun an nia laran, luta ba dezenvolvimentu. Eema dehan ita Timor ne’e mesak ema beikten deit, mais agora lae ita nia oan sira tenke matenek, presiza kuda pasiensia no kompriensaun hodi lori nasaun ne’e ba oin,” Jose hato’o nia espresaun. *[Jose Inacio, Fyno Baros | TAFARA.ORG | 12.08.2016].

About Equipa Tafara

Artigu ida ne'e kobertura no hakerek konjunta/hamutuk entre Jornalistas no/ka kontribuidor TAFARA.TL.

Check Also

Xanana: Espera PR Lú Olo Kumpri Konstituisaun no Ami Sei Fo Apoio Tomak

Situasaun politika depois de elisaun Jeral 2017, hamosu preokupasaun ne’ebe mai hosi povu, hodi hein …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *