Thursday , November 23 2017
Home / Patriota / Julino Ximenes da Silva: Hau Tauk, Karik Sira Atu Lori Ami Ba Oho
Naran Julino Ximenes da Silva, baibain ema bolu Julino, moris husi mate nia laran iha 12 novembru 1991. [Foto: Koleksi Pribadi]

Julino Ximenes da Silva: Hau Tauk, Karik Sira Atu Lori Ami Ba Oho

Kilat tarutu nafatin, lahatene kartus kona hau ka lae. Hau nia isin nakonu ho ran. Hau dolar tuir rate, atu halai sai husi lutu, maibe ema se kilat hau tama fali mai rate laran.

Joven ninia espiritu hodi ba ukun rasik an laos hahu iha 12 Novembru 1991, maibe iha loron ne’eba, joven besik rihun rua resin mak reafirma espiritu luta ukun rasik an nian, liu hosi asaun pasifika ne’ebe halao hosi Igreja Motael to’o ba rate Santa Cruz.

12 Novembru 1991, loloos loron eskola nian. Iha tempu ne’eba sira hotu loloos ba eskola. Maibe laos dalan ida ne’e mak sira hili. Joven sira desidi tiha ona, ba loron ida ne’e, 12 Novembru, sira sei ba rate, maibe laos atu lao nonook deit, sira sei hakilar tuir dalan ba injustisa ne’ebe povo Timor-Leste hasoru. Sira lubuk ida ho farda eskola nian, lubuk ida seluk hatais babain, inklui kamijola mutin ho hakerek OJETIL. Hamutuk ho joven sira ne’e, iha mos ema seluk ne’ebe ho idade bo’ot, maibe sira barak mak iha hanoin hanesan, ukun an deit mak sira hakarak.

La sura kolen no la buka atu hatete se mak halo liu se, iha luta ba ukun rasik an ne’e, maibe Julino Ximenes da Silva, moris iha Tibar, loron 4 Julhu 1974, fo tiha ona ninia kontribuisaun ki’ik liu hosi manifestasaun hasoru injustisa ne’ebe Indonesia halo, iha loron 12 fulan Novembru, tinan 25 liuba. Halo ida ho nia mehi ida deit, lakohi sai atan ba ukun kolonialismu. Espiritu ida ne’e dudu nia hodi hamrik hamutuk ho joven sira seluk, hodi hatudu ba Indonesia, no ba mundu katak Timor-Leste hakarak ukun an.

Jornalista TAFARA.ORG hakat liu ba Yayasan Hak, Farol, iha loron 2/09, hodi hatene didiak se mak Julino. Saida mak nia halo durante tempu okupasaun, liu-liu iha loron demonstrasaun 12 Novembru 1991.

Julino oan hosi Agostinho Gomes da Silva (matebian) no Ines Ximenes Tilman (matebian), nudar estudante iha eskolah SMEA Becora. Joven ho idade foinsa’e iha tempu ne’eba, pasa nia tempu barak iha diskusaun no atividade hirak ne’ebe lori Timor ba ukan an. Ba Julino, nia lakohi soe tempu ba halimar ne’ebe sei la rezulta buat diak iha tempu ne’eba.

Julino, iha 1991 ho idade 17 nia hatene naton kona ba situasaun Timor nian. Nia hato’o katak bainhira tu’ur iha banku eskola primaria, nia komesa hetan influensia hosi situasaun ne’ebe akontese. Ba TAFARA.ORGJulino hatudu nia espresaun seriu hodi hahu ninia istoria.

“Hau nia Pae ho Mae koalia ba ami kona ba situasaun saida mak Timor hasoru. Sira nunka bandu atu involve iha vida rezistensia, ho lia fuan koidadu deit mak sempre fo hanoin. Molok akontese 12 de novembro, hau partisipa ona iha atividade klandestina”, Tenik Julino.

Iha tempu okupasaun, inisiativa no komitmentu mai hosi ema idak-idak nian neon, hakarak buat ida ne’ebe iha valor ba rai doben ida ne’e. Julino  foinsa’e ida ne’ebe gosta tebe bola, halimar iha tasi ibun, hodi hakail no toka viola. Nia ema ida ne’ebe nunka halo inan aman preokupa. Nia badinas, alende nia mos involve ninian an iha rezistensia. Nia mos sempre fo nia tempu ajuda inan aman iha uma. Maske sei tur iha banku eskola, maibe Julino mos halo negosiu kiik hodi fa’an karmelu no dosi, hodi bele tulun nia inan aman. Situasaun moris familia nian no situasaun politik tempu ne’ebe eziji Julino atu aprende oinsa moris haraik an.

Julino isin lotuk morena, involve iha Kaixa rezistensia ROLA, hahu hosi tinan 1991, iha bairo Kampung Alor. Naran Kaixa rezistensia ne’e foti hosi lia fuan Alor, mak nakfila fali ho lia fuan ROLA. Tuir Julino razaun fila naran ne’e atu desvia inimigu nian deskonfia ba sira nia atividade. Grupu ROLA hala’o servisu hodi fo apoio ema sira iha ai-laran ka gereleiru sira.

Ba jornalista TAFARA.ORG, iha ai-hun bo’ot nian okos, Julino hateten iha Kaixa rezistensia ROLA, hala’o ordem ne’ebe mai hosi maun boot sira. Tanba momentu ne’eba, joven sira ne’ebe involve iha Kaixa ho otas sei ki’ik, dala barak ezekuta deit saida mak maun boot sira haruka, hosi komite ezekutiviu do CNRM, hanesan Filomeno Fereira naran kodigu Dasimau, Juvencio de Jesus Martins ho naran kodigu Ucha,  Francisco Miranda Branco, Jacinto R.Das Neves Alves, Gregorio Saldanha, Carlos Lemos no Constancio Pinto.

Oras mos lao dadaun, loron matan komesa mout, rai komesa nakaras, fulan komesa hatudu nia sinal atu fo naroman iha kalan. Ema idak-idak komesa halot nia sasan, hodi fila ba uma. Jornalista TAFARA.ORG ho Sobrevivente 12 Novembru Julino, kontinua hatur an iha kadera naruk, edifisiu HAK nia oin, hodi kontinua rona istoria memoria ne’e sei metin iha Julino nia fuan.

Julino relembra saida mak nia perpara antes partisipa demonstrasaun 12 Novembru tempu ne’eba. Julino ne’ebe agora dadauk hala’o kna’ar iha Yayasan HAK, hateten, grupu ROLA akumula kolega liu nain 20, hodi organiza preparasaun iha uma, iha kalan 11 de Novembru.

“iha 11 Novembru hosi dader kedas ami halo enkontru ona, Maun Gregorio Saldanha ho Constansiu Pinto mai halo koordenasaun ho maun Juvencio (Ucha) ba planu aban nian, h oras ne’ebe la hanesan. Iha lorokraik maun Monteiro (atual deputadu PD) ba hasoru ho ami lubuk ida ne’ebe prepara aban nian . Iha kalan ami halo spanduk hodi aban lori ba demo”, Esplika Julino.

Servisu ida laos k’man no laos fasil. Ho idade 17, Julino loloos ne’e ba halimar rame-rame ho ninia kolega joven sira seluk. Maibe laos dalan ne’e mak Julino hili. Manu komesa kokorek, hodi fanun loron matan, atu haroman mundu. Iha dadersan nakukun rai hakmatek, la rona ema nia lian, grilus nafatin hananu ho sira nian lian ne’ebe lotuk. Hafanun joven sira hosi toba, katak tempu to’o ona hodi hakat ba oin. Julino Komesa hader, ho hanoin foun, falun metin nian tauk, Julino prepara an hodi ba igreja Motael.

“Hau ho kolega nain 4, ami lao sai hosi uma. Hau ho Avan (Julino nia maun rasik.Red) ami lao fahe malu. Hosi uma kedas ami fahe malu ona. Lao tutuir dalan ami fo hanoin ba malu koalia bisu-bisu orsida iha demo, ita tenke lao hamutuk nafatin”. Julino esplika ba TAFARA.ORG hodi hasara lalaok ne’ebe nia koalia ba nian kolega sira.

Iha igreja Motael joven lubuk ida mak prepara ona atu tuir misa matebian Sebastiao Gomes. Idak-idak ho nia hamnasa, balun ho oin seriu, balun ho nonok, balun ho nia orasaun no hananu iha uma kreda nia laran.

Sinu mos komesa dere ona, idak-idak lao ho neneik sai hosi odamatan boot igreja Motael, hodi forma iha estrada boot. Sira la ba ho liman mamuk, iha liman laran kaer metin bandeira Fretilin, UDT, foto maun boot Xanana Gusmao, foto matebian Sebastiao Gomes, aifunan no spanduk ho lia fuan oin-oin.

Loron matan sae maka’as ona, hanesan atu fo sinal ba joven sira atu hahu asaun. Sira balun kontinua ho orasaun hodi lao nafatin ba oin. Sira nia fuan mos fekit, tanba intel sira haleu demonstrasaun ida ne’e. Maski nune’e, fuan fekit la taka sira nia ibun. Sira hakilar Viva Xanana..Viva Timor-Leste tutuir dalan. Hodi lao ba to iha simeteriu Santa Cruz. Julino ho orgulhu hatutan ninia istoria ba TAFARA.ORG.

“Foin primeira vez ami halo demonstrasaun iha Dili laran malorek, buat ne’e hanesan sunu ami. Hau bele dehan mate ne’e ami latauk ida. Tesik husi ponte kais Angkatan Laut iha roo ne’e hamriik hare hela, ita sente hanesan mate ne’e buat lavale ida tanba tauk ne’e laiha ba ita”, Hateten Julino.

Rai manas, halo kosar wen suli ba rai, habokon netik estrada maibe situasaun demonstrasaun mos komesa manas liutan. Ne’e tanba grupu balun ne’ebe kontra joven sira nia hakarak infiltra ona no hakarak estraga manifestasaun pasifika ne’e. Maibe ida ne’e la influensia joven sira nia hanoin, hodi para hosi demonstrasaun ne’e. Provokasaun ne’ebe akontese halo sira aten brani liutan, hodi hatudu ba tropas Indonesia katak sira nen tauk.

Hasoru obstaklu oin-oin iha dalan, maibe Julino hamutuk ho ninia kolega sira to’o duni iha rate Santa Cruz. Ema ho farda loren/makerek komesa serku ona rate. Sira ne’e ho kilat no oin buis nudar expresaun la haksolok, ba joven sira ne’ebe partisipa iha demonstrasaun ne’e. Iha militar Indonesia nia ibun kuak ona, maibe joven sira sei kontinua hakilar hasoru militar sira. Teki-teki, joven sira halai trangkadu, hakilar ho lian tauk, tanis, dudu malu no sena malu. Kilat tarutu, bala musan rega mai la hatene los atu kona se? pam..pam..pam..kilat kontinua lian, joven balun komesa monu tanba kona bala musan, balun kanek maibe hakas an hodi halai nafatin, balu subar an iha rate laran.

Hafoin ida ne’e, lian hakilar sira muda ba tanis no halerik. Iha joven ida ka rua ne’ebe ho kilat musan iha isin, maibe sei brani hakilar nafatin mate ka moris ukun rasik an. Situasaun sai oin seluk ona, la rona ona lia fuan viva..viva…lia fuan sira nakfila ho lian tanis no tauk. Ho situasuan ne’ebe karik ita labele imajina, ba TAFARA.ORG Julino haktuir nian esperiensia.

“Hau foin atu halai, hau monu tun kedas iha oin, estrada klaran. Hau hanoin hau mate, ema sama iha hau nia kotuk. Sorte tempu ne’e hau monu taka rabat tuun ba rai, no kabun la rabat ba rai ne’ebé hau bele dada is. Kilat tarutu nafatin, hau lahatene kartus kona hau ka lae. Hau nia isin nakonu ho ran hosi maluk sira nebe’e mate. Hau dolar tuir rate sira ne’ebé as, tanba tiru ne’e kartus kona estatua Nossa Senhora ho vidru sira iha laran uut hotu. Hau tama ba rate laran atu halai sai husi lutu, hau haree ema see hela kilat tama mai laran hosi kareta leten”, Tenik Julino ho laran triste.

Julino esplika, iha tempu ne’eba hau entrega an ba Nai hodi desidi nian moris, pronto mate no laiha tan hanoin atu moris.  Julino foti matan, hateke ba sorin hare hetan liman kabun mesak boot, kaer hela kilat. Julino tur nonok laiha lian hasoru, prepara no simu saida mak atu akontese, hanoin deit katak mate ne’e badak ona.

“Sira komesa koalia barak, inkeritu ami ona, sira dehan kalian kepala dua tidak tahu malu, sudah di kasih makan. Disini siapa yang ibu bapanya pegawai negeri, ema ida lahatan. Sira koalia tan kalian itu berdoa-berdoa tapi komunis. Hau haan tuku dala rua bainhira sira bolu atu hasai foto iha rate kotuk. Bapa atu foto, hau hakruk hela nia tuku nia dehan monyet angkat kepala”, Haktuir Julino.

Oras lao dadauk, rai nonook ho tristi los, rona deit asu hatenu iha rate Santa Cruz nia sorin. Uma sira ne’ebe besik rate, taka metin sira nian odamatn no janela laiha lian ema nian mak ema rona. Militar ho mauhu sira nia lian mak bo’ot liu. Karik ema sira ne’ebe hela besik rate koalia maibe, sira nia neneik no lakon ho militar sira nian. Rate oin no rate laran sai marka ho koor  kahur mean, tanba ran sulin ba mai. Tur iha ai-hun Yayasan Hak, maske susuk provoka hodi tata isin, maibe Julino ho intesaun seriu hatutan nafatin nian istoria ba TAFARA.ORG.

Julino esplika katak bainhira hetan tiha torturasaun iha rate laran, nia lahatene los, saida mak atu akontese tanLiu tiha oras hira nian laran, tropas tula sira sae ba kareta, lahatene los atu lori ba los ne’ebe. Iha kareta laran Julino tenke hetan fai dalarua ho kilat ain hosi bapa sira. Tur nonok liman iha kanuruk hanesan los suspeitu ba asaun krime.

Julino ho nian kolega sira, tropa sira lori ba POLWIL (Kepolisian Wilayah), agora academia Polisia, hodi tahan sira. Loron tomak joven hirak ne’e han los deit lata rias no hemu deit bee ne’ebe bapa sira fakar ba nia isin. Tropa sira kontinua hatudu brutalidade, hodi halo violensia hasoru grupu joven hirak ne’e, maibe Julino hetan sorte tanba durante iha POLWIL loron tomak nia lahetan baku hosi tropa sira. Bapa sira obriga joven sira, tenke hananu hino nasional Indonesia Raya no Padamu Negri. Ho lian Indonesia bapa sira dehan nune’e, “jangan mimpi untuk merdeka, kalian bisa buat apa kalo merdeka, buat korek api saja tidak bisa, merah putih itu kalo tancap di sebuah wilaya tidak bisa di cabut”.  

Durante iha POLWIL, tropa naran Gatot (KOPASUS/Komando Pasukan Khusus), hakat besik ba grupu joven sira hodi dehan, “sekarang kalian berdoa saja, karena kami mau bawa kalian ke tasi tolu”. Lia fuan ne’e halo Julino no joven sira seluk tauk liutan, karik ita mate duni ona. Iha tempu hanesan tropa sira mos lori sai maluk joven ne’ebe sira kastigu kleur ona, inklui Aleixo Cobra hodi hatudu ba sira no hateten, “kalian kenal dia? Ini panglima kalian” maibe Julino sira doko ulun no dehan, “kami tidak kenal dia”

Julino mos relembra fila fali, bainhira tropa sira kaer no tau iha hino leten. Joven grupu boot mak tropa sira tula. Tur hakneak no liman sikat iha ulun, ran nakfakar iha hino laran, maibe Julino no joven sira seluk pasensia deit ho kondisaun iha tempu ne’eba. Antes Julino ho joven sira seluk fila ba uma, tropa sira fo moral atu labele partispa ona iha demonstrasaun hodi kontra Indonesia. Tropa sira fahe kamijola mutin, ho hakerek lia fuan “mai ita servisu hamutuk”.

Bainhira tropaz sira ho kareta lao tesik iha Aitrak laran, derepente Julino nia inan Ines, ho taxi pas kedas iha kareta hino nia kotuk. Ines hare kois Julino nia liman ne’ebe sikat iha ulun, Ines haree hetan kelu metan barak ne’ebe nia tau iha liman. Ines hateten, “hau nia oan mak ne’eba, nia sei moris hela”. Kelu metan ne’e sinal special ida ne’ebe fo esperansa ba Ines katak nia oan Julino sei moris.

Laos deit Ines, Julino nia inan, mak laran susar maibe mos Julino nia maun Avan Pedro, Julino nia maun ne’ebe ho naran kompletu Sebastião Pedro da Silva. Avan ho Julino mak sai hosi uma ba tuir manufestasaun, maibe sira la lao hamutuk. Avan Pedro isin lotuk, kulit metan mos hanoin hikas fila fali saida maka akontese iha tempu ne’eba. Ba TAFARA.ORG Avan esplika lalaok hosi nia alin Julino iha manifestasaun ida ne’e.

“Bainhira hau tur iha Bemori, kuandu oras ne’e lao ba bebeik, hau hanoin ona katak Julino mate karik tanba tiru ida hanesan ohin ne’e, hau hatene katak barak mate. Se nia la mate, nia iha rate laran no karik fatin seluk”. Tenik Avan.

Ho situasuan ne’ebe akontese, halo Avan sente la seguru, Avan desidi fila ba uma hosi Bemori iha oras tuku 3.00 lokraik. Bainhira Avan to’o iha uma, Julino laiha. Avan laran komesa taridu karik nia mate ona. Avan ho Julino nia inan aman mos fuan la metin.

Avan ne’ebe iha esperiensia barak iha mundu jurnalismu, iha kedas hakerek puizia furak, konsege servisu iha media Talitakum, haktuir katak, bainhira nia to’o iha uma, nia aman hakarak sai ba buka tuir Julino, maibe sira nia inan husu atu lalika sai. Nudar aman ba oan ne’ebe fo ona nia an ba rai ne’e iha hanoin barak, no husu hela iha nia laran, se nia lakon duni nia oan Julino. Avan haktuir saida mak sira nia aman koalia,  “iha tinan 1975, hau kaer kilat, maibe hau nungka estraga ema, hau fiar katak hau nia oan ne’e iha fatin ida no nia sei fila mai uma”, Avan hasara tuir. Iha tuku 2.00 madrugada, 13 Novembru, Julino fila duni mai uma. Tropas sira hatun nia ho ninia maluk sira iha Sede Suku, iha ne’eba Julino nia inan no aman sira simu Julino.

Rai nakaras ba bebeik, Julino dada nian sigaru marka Malboro, kontinua tutan ninian istoria saida mak akontese, depois de loron massacre 12 Novembru. Sigaru suar sai hosi ibun, Julino hateke ba leten, atu koko relembra buat balun ne’ebe komesa atu haluha. Teki-teki nia dehan ahhh hau hanoin kona ona!!!!

Ba jornalista TAFARA.ORG nia dehan iha Janeiru 1992, “ami rona katak ekipa hosi Nasoens Unidas atu mai vizita Timor, hodi halo investigasaun kona ba 12 Novembru 1991. Ami komesa rona issue ida ne’e, derepente ami hetan konvite hosi KODIM Dili, katak besok kalian ke KODIM ada rapat” iha dadersan ne’e Julino no joven lubuk ida, hamutuk 500 ba KODIM hotu. Tuir Julino nian istoria, sira ba iha dadersan hosi tuku 9:00 dader to tuku 5:00 lorokraik, maibe laiha movimentu iha ne’eba. Julino ho kolega sira seluk komesa hanoin, ida ne’e tropas nian planu atu oho ita karik?? La kleur tropa naran Musani, hakat mai ami ne’ebe nakonu iha KODIM nian, esplika katak, “kami panggil kalian untuk ikut penataran”. 

Wainhira TAFARA.ORG husu tanba sa, sira bolu joven sira ba tuir Penataran? Julino ho hamnasa esplika, ida ne’e politika ne’ebe sira uza, atu nune’e ami la fokus ba ekipa hosi ONU ne’ebe mak mai Timor, sira hakarak dezvia joven sira hosi reprezentante ONU ne’ebe atu mai visita Timor.

Liu tiha 12 Novembru, Julino hamutuk ho ninia kolega sira kontinua halibur malu. Maski nune’e intel no tropa Indonesia kontinua hafuhu atividade joven sira nian iha bairo-bairo. Hafoin iha tinan balun nia laran Julino desidi kontinua eskola iha Malang, Indonesia. Iha fatin Julino eskola ba ne’e, mak Julino hasoru ninia kaben Juliana Y.Seimahuira, no agora dadaun sira iha oan nain 4, feto 1, mane 3. Julino konsege finaliza nian estudu sekundariu no kontinua nian estudu D3 iha Indonesia, kona ba Manajemen Keuangan no remata iha tinan 1997, iha AKOP (agora STIEKOP) Malang, Indonesia.

Maske Julino kontinua nian estudu iha Indonesia, maibe laen hosi Juliana Y.Seimahuira, nafatin iha aten brani invole an iha demonstrasaun kontra tropas Indonesia. Julino ho estudante Timor sira seluk iha Malang, partisipa demo lubuk ida iha Jakarta no iha Malang rasik, ne’ebe organiza hosi RENETIL.

Ohin loron rezultadu hatudu ona, bandeira RDTL kesi metin iha rin besi asu. Hatudu ba mundu katak joven nian kontribuisaun vale duni. Sira mos sai heroi ba rai murak ida ne’e. Ohin loron ema hotu bele goza moris ne’e, tanba iha ema lubuk ida mak fo nia an, hodi halo mehi ukun an ne’e sai realidade.

Koordinador Program iha Ita Ba Paz (ITB), espresa nia hanoin kona ba situasaun joven sira iha tempu agora. Julino sente triste ho hahalok joven barak ne’ebe la sente valor hosi ukun rasik an ida ne’e.  Ba TAFARA.ORG Julino hateten, joven sira idade 17 ohin loron diferente tebes ho tempu uluk. Kontestu situasaun ne’ebe la hanesan.

“iha tempu uluk buat hotu susar, maibe joven sira fasil atu organiza malu, tanba tempu ne’eba fo duni oportunidade ba sira atu konsentra hodi kontribui ba rai ida ne’e. Tanba situasaun tempu neba obriga ami ho idade ki’ik hodi halo buat ruma ba rai ida ne’e”. Konfesa Julino.

Ba situasaun ohin loron nian, Julino hato’o lia menon ba joven sira katak, “situasaun agora oportunidade barak liu ba joven sira. Loloos joven sira uza oportunidade ida ne’e. Oportunidade ne’ebe estadu perpara, uza ho tempu ne’ebe diak, hodi muda imi nian moris”. Hateten Julino hodi taka nian istoria.

Julino mak joven ida, hanesan ho joven bar-barak seluk ne’ebe tau ahi hodi halakan espiritu luta nian iha tempu pasadu. TAFARA.ORG oberva katak ahi espiritu libertasaun nian seidauk mate iha Julino nia ulun no nia isin. Julino kontinua hatudu ninia dedikasaun servisu hodi hakonu ukun rasik an liu hosi ninia kritika iha media sosial nian, ba governasaun, estadu no mos halao atividade iha komunidade.* [Gilberto Soares dos Santos, Bebiana Soares | TAFARA.ORG | 12.10.2016]

About Equipa Tafara

Artigu ida ne'e kobertura no hakerek konjunta/hamutuk entre Jornalistas no/ka kontribuidor TAFARA.TL.

Check Also

Xanana: Espera PR Lú Olo Kumpri Konstituisaun no Ami Sei Fo Apoio Tomak

Situasaun politika depois de elisaun Jeral 2017, hamosu preokupasaun ne’ebe mai hosi povu, hodi hein …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *