Thursday , November 23 2017
Home / Patriota / Vicente: Hau Nia Bin Iha Uma Sunu Lilin, Hanoin Hau Mate Tiha Ona
Vicente Viegas mate restu husi massacre Satan-cruz 12 Novenbru 1991. [Foto: Koleksi Privadu Facebook]

Vicente: Hau Nia Bin Iha Uma Sunu Lilin, Hanoin Hau Mate Tiha Ona

Vicente ho joven sira seluk hamutuk 20 resin sae taxi no sena malu iha laran, hodi bele salva an hosi tropas sira iha Santa Cruz, no halai ba subar iha residensia Amu Belo.

Joven kontinua hatudu sira nian aten brani no espiritu a’as, liu hosi asaun iha 12 Novembru 1991. La tauk brutalidade militar Indonesia nian, la tauk atu lakon vida, iha sira nia fuan laran  iha hanoin ida deit, mate ka moris ukun rasik an.

Joven ida naran Vicente Viegas, naran kode Masaet Reubon(buang rai nain) moris iha Soebada, loron 1 Setembru 1973. Vicente hatudu nia oin hamnasa bainhira hasoru malu ho jornalista TAFARA.ORG, iha uma fukun simplis Haburas Foundation nian, hahu haktuir se mak nia no oinsa nia partisipa iha manufestasaun ne’e.

Ba jornalista TAFARA.ORG, nia hahu konta nian istoria. Iha tempu joven nia involve an iha grupu rezistensia naran Fitun. Vicente ho nia kolega sira iha organizasaun Fitun, organizasaun ne’e nia membru ativa iha demonstrasaun ne’ebe mak organiza iha Dili laran.

Bainhira jornalista husu kona ba situasaun iha tempu Indonesia ne’ebe la dun seguru ba joven sira hodi involve an iha demonstrasaun. Vicente hatudu nia oin ho sinal katak tempu ne’eba la seguru. Vicente haktuir katak, iha tempu ne’eba situasaun politika la dun seguru. Hetan presaun oin-oin, ho intimidasaun hosi forsa Indonesia, maibe ida ne’e la hatauk Vicente nia fuan, atu la partisipa iha movimentu rezistensia. Vicente ho idade joven, iha espiritu nasionalizmu, hakarak halo buat ruma ba rai doben ida ne’e.

“Konserteza ami joventude sira ne’ebe moris iha tempu uluk, moris iha faze ne’ebe politik ida maka’as la halimar. Moris iha faze rezistensia, ami hetan presaun, intimidasaun hosi forsa Indonesia, mais ami vontade hakarak luta ho espiritu nasionalismu ne’ebe iha. Ho buat sira ne’e hotu ami hasai tiha ami nia tauk ne, ami luta ba oin nafatin hodi alkansa povu nia hakarak,” Tenik Vicente ho laran kontente.

Vicente mak oan dahitu hosi matebian Vitor Viegas no Joaninha da Silva Soares, ho maun alin nain 10. Hamutuk ho organizasaun rezistensia Fitun, Vicente ho kolega sira fo motivasaun ba joven sira seluk hodi partisipa manifestasaun oin-oin iha Dili laran.

Atividade importante ida mak, partisipa iha asaun 12 de Outubru 1989 wainhira vizita Amu Papa Joao Paulo II mai Timor-Leste. Tuir Vicente nian istoria katak, organizasaun Fitun nian atividade ne’ebe trasa liu mak planu halo manifestasaun. Manifestasaun boot liu mak iha 12 Outubru 1989, momentu Amu Papa Joao Paulo II, visita Timor. Iha tempu ne’eba Vicente partisipa hodi loke spanduk boot iha Amu Papa nia oin bainhira halo misa iha Tasi Tolu.

Vicente ne’ebe hahu nian eskola premaria iha Sekolah Dasar 2 (SD) Manatuto no SMPN2 Manatuto, no kontinua eskola iha Eskola Secundariu iha SMUK Paulus Dili, Ba jornalista TAFARA.ORG kontinua haktuir ninian esperiensia iha tempu ne’eba.

Molok akontese demonstrasaun 12 de novembru, Vicente hetan orientasaun husi Cipriano Moreira Fraga, naran kodiku komando, hodi organiza malu atu tuir misa matebian Sebastiao Gomes nian iha Igreja Motaiel.

Vicente komesa relembra fila fali memoria ne’ebe nia la haluha. “Hau sai hosi uma ba igreja ne’e jam 7.30, tanba hau hela ho bin boot, no nia fo orientasaun labele saitanba aban ema halo demo boot. Hau ba ho kolega sira hosi grupu Ponti Meira, Bemori. Movimentu joven sira ba Motael ne’e jam 4 ka jam 5 nakukun deit”.

Maria Terezinha Viegas, bin hosi Vicente, bandu Vicente hodi ba partisipa misa saudozu Sebastio Gomes, iha igreja Motael, tanba Maria rona katak sei iha demonstrasaun boot no militar Indonesia sira sei halo violensia hasoru sira. Tuir Maria, nia lakohi Vicente sofre hosi akontesementu ne’e.

Iha dadersan 12 Novembru Maria hato’o lia fuan murak ba Vicente hateten katak, “Vicente diak liu o lalika ba tuir misa, tanba hau tauk lakon o, hau tauk buat ruma akontese ba o nia an. O hau nia alin, hau lakohi o sofre,” Tenik Maria.

Maske Vicente rona lia menon hosi nia bin Maria, maibe Vicente ba partisipa nafatin. Bainhira Vicente hare nia bin ba servisu, Vicente foti tempu ne’e, hodi ba sae mikrolet, hodi hein demosntrante sira iha Bank Suma nia oin.

“Hau uza faru metan, kalsa jeans azul, hau hakat no fiar ba Maromak, katak maromak akompanna hau”.Konfesa Vicente.

Vicente hanoin hetan tempu nia tama ba demonstrasaun laran, hodi haktuir katak tempu ne’e, oras lao dadauk, rai komesa manas, loron matan tiru maka’as, hikis kosar no kontinua hakat lao ba oin. Situasaun mos komesa manas. Joven sira nafatin haklaken ba Nai hodi bele akompanna sira nia luta to iha rate Santa Cruz.

Hakilar, la tauk bala ne’ebe iha oin, la tauk karik Granada ne’ebe ema sei soe iha sira nia klaran. Karik tudik, karik surik sei sona sira nia kabun. Maibe ida ne’e sira la hanoin ona. Importante mak sira bele atinji objetivu. Visente haktuir akontesementu ne’e iha tempu ne’eba.

“Durante lao ne’e joven sira komesa hakilar viva viva, haksoit. Iha Akait ne’e mak akontese torturasaun, atakasaun hosi militar Indonesia. Situasaun grave ne’e iha Akait nian tanba akontese asidente kiik ida entre ita nia manifestante ho intelejen no forsa Indonesia nian,” Relembra Vicente.

Spanduk, imajen, bandeira kumu metin iha sira nia liman. La husik sai husi liman, hanesan la husik Timor atu ema ukun. Hatudu duni simblu katak joven sira iha tempu ne’eba hakarak ukun an duni. Kosar sulin la para, hikis ho liman. Ran ne’ebe fakar tiha ona iha Akait halo manas liutan joven nia fuan. Rai manas la vale ona, luta hodi kontinua hakilar viva Timor-Leste, Viva Xanana Gusmao, Viva Fretilin, kontinua temi iha ibun tutun, hodi lao hakat besik ba rate Santa Cruz.

Tur iha uma tali Haburas Foundation nian, rona ho manu lin nian lian, Vicente kontinua hatutan ninian istoria ba jornalista TAFARA.ORG.

“To iha rate hau foti inisiativa ida, hau la bele tama ba rate laran tanba ema barak demais. Hau hamrik iha liur, iha kedas Sampolo hun kraik liu, dalan atu ba Audian ne’e. Momentu ne’eba ne’e iha ona issue katak militar Indonesia atu mai tiru. Sedauk to’o seromonia kari aifunan, liu tiha 15 ka 20 minutus, forsa Indonesia mai ona depois la kleur sira tiru. Sira tiru dala 3 hau buka dalan halai. Ami halai dalan klot besik Santa Cruz tembus mai bukit bintang nian sorin. “

Pam…pam…pam…lian hosi kilat ne’ebe tiru tesik mai joven sira iha rate laran. Halai namkari, sae malu, tanis hakilar hodi temi Nai nia naran. Karik sira nia vida tenke hakotu iha tempu ne’eba.

“Bala musan mai hosi kotuk bele kona iha kualker hau nia isin, segundu tama iha dalan klot atu lao ba oin ne’e, inimigu se mak mosu iha ne’eba atu kaptura ami iha dalan klaran. Ida ne’e mak iha hau nia hanoin. Iha tempu ne’eba konsekuensia ona ita lori vontade deit hodi brani, mesmu ita nia familia barak la autoriza atu tun maibe nudar joven ran manas tenke tun duni”. Haktuir Vicente ho sentimentu triste.

Vicente halai tesik ba Audian besik loza Bukit Bintang. Nia hare taxi ida liu tula hela joven lubuk ida iha laran. Vicente koko hodi hapara kareta ne’e, sofer taxi mos par duni hodi bolu Vicente sae taxi. Imajina joven kuaze 20 resin mak sena malu iha taxi laran. Tabele iha odamatan, kapong kareta, sena malu iha laran, no taxi konsege tula Vicente no joven sira seluk to iha residensia Amu Bispo Belo.

Vicente to duni iha Lesidere, maibe la kleur deit Vicente halai sai hosi residensia kedas. No kontinua halai ba Bidau Akadirihun. Ho is kotu-kotu, Vicente halai tuir dalan ne’ebe mamuk, la rona ema nia lian. Vicente hakat ho ain atu bele to iha Bidau.

Iha fali Bemori, Martin nia bin nia uma, Maria Terezinha nian laran taridu los, tanba rai nakukun ona mais Vicente la fila. Maria komesa hanoin at karik Vicente mate ona. Sira komesa sunu lilin no tanis.

Vicente halai to duni iha Bidau, hodi subar an iha nian tiu Germano da Silva nia uma. Iha tempu ne’eba uma ne’ebe nia subar ba, hari hela tenda tanba sira halo hela seremonia ida, Vicente ho joven sira seluk ne’ebe halai subar iha Bidau, ba involve an iha komunidade sira ne’ebe harii tenda, atu nune’e tropas sira la deskonfia. Tuir Vicente katak tropas sira konsege liu iha tenda oin, hodi buka tuir, maibe tropa sira la nota katak Vicente sira partisipa iha demonstrasaun.

“Hau toba kalan ida iha bidau, mais tanba hau la mosu kalan ne’e iha uma, sira hanoin dehan hau mate ona. Sira mos sunu lilin tanis ona. Dader hau nia tiu Germano da Silva bolu hau sae taxi pois lori hau ba tun iha Bemori. To’o iha Bemori mak hau nian bin sira hakfodak admira katak hau sei moris.

Iha dadersan loron 13 Novembru, Maria hakfodak bainhira sira haree Germano da Silva lori fila Vicente ho taxi. Maria no familia sira seluk kontente tanba Vicente sei moris.

Akontesementu moruk 12 Novembru liu ona, situasaun komesa hakmatek, maibe joven lubuk ida no familia sira, laran sei triste no moras tanba joven balun la fila, la hatene los sira iha ne’ebe?

Vicente fila ba tempu babain, kontinua nia eskola, maibe servisu rezistensia la para, kontinua halo enkontru sub-subar no organiza atividade sira ho maluk sira iha ailaran, hodi bele atinji mehi furak.

Vicente konsege remata eskola Secundaria iha tinan 1994, no kontinua ba nivel Universidade iha Semarang Indonesia. Iha Semarang maske Vicente tenke konsentra ba nian estudu, maibe la impede mos nian atividade iha grupu estudante Timor hodi kontinua halo asaun.

Manifestasuan regular kona ba Alas Manu Fahi nian, hamutuk ho kolega sira iha Solo, Jogjakarta, Sala Tiga hodi halo manifestasaun iha Gedung DPR tingkat 1 Semarang. Nia nafatin ativu iha kualker asaun ne’ebe lidera no organiza husi maun boot sira. Ikus liu Vicente involve demontrasaun iha Jakarta, iha loron 2 de Junhu 1998.

Vicente desidi fila mai Timor ho Ro Dobon Solo, iha loron 2 de Agustu, no to’o iha Dili, loron 6 de Agustu. Vicente kontinua ba Manatuto. Durante Vicente iha Manatuto sai hanesan portavos ba kampanya pro-kemerdekaan, no to iha loron 30 de Agustu loron votasaun, situasaun komesa manas no Vicente halai ba ailaran zona Kairui nian.

Bainhira Interfet sira komesa to iha Timor, Vicente tun hosi ailaran no hela iha Manatuto. Vicente hetan fiar hosi Amu lulik sira iha Manatuto, hodi sai hanesan koordenador SMAK Santo Antonio Manatuto. Vicente komesa hanorin iha fulan Septembru 1999 to Novembru 2000. Depois Vicente desidi hodi kontinua nian estudu ne’ebe la konsege remata iha tempu Indoneisa, iha Sekolah Tinggi Ilmu Komunikasi no remata iha tinan 2003.

Iha tempu agora Vicente hala’o nian kna’ar iha Sekretariu Estadu Asuntu Parlamentaria, nudar asistente media.

Memoria luta joven nian iha tempu uluk Vicente rai metin iha fuan. Ohin loron tama ona tinan 25 hodi komemora Massacre santa Cruz. Banhira relembra fila fali moris iha presaun nia laran, Vicente sente triste no tenke lakon kolega lubuk ida, ne’ebe sira entrega an, ohin loron ita bele goza moris liberdade.

Bainhira Jornalista TAFARA.ORG husu kona ba diferensia joven uluk no agora, Vicente ne’ebe kaben ho Yuni Purwanti, no iha oan ida naran Azareus, hatudu nia sentimentu triste ba joven sira ne’ebe moris iha tempu agora.

“Iha tempu uluk joventude hamrik no moris ho objetivu ida, moris ho dezafiu ida. Joven atu halo movimentu la diak, tanba iha presaun  no laiha tempu ba halimar. Joven agora moris iha faze ukun-an ho globalizasaun. Sira nunka sente-an katak ukun-an ne’e la fasil. Joventude agora tenke banati tuir hodi tau ho esperitu nasionalizmu no patriotizmu tuir dalan ne’ebe ita nia eroi sira hatudu ona”. Tenik Vicente ho expektativa boot.

Joven sira ne’ebe husik ona rai ida ne’e, sira rai hela memoria barak, valor no lia menon barak ba joven jerasaun agora. Joven sira agora atu labele estraga an, labele estraga rai ida ne’e ho hahalok  negativu. Tinan 25 nudar tinan osan mutin ba massacre 12 Novembru. Joven agora presija valoriza no aprende hodi halo mudansa ne’ebe diak liu ba rai doben ida ne’e, atu la hakanek joven sira uluk ne’ebe hatudu ona sira nia sakrifisiu.

Iha moris ne’e ema hotu debe malu. Joven agora debe luta joven sira uluk nian. Maibe sira ne’ebe uluk joven no agora adultu liu ona mos sei debe joven agora nian bainhira situasaun Timor-Leste sai diak liutan.* [Zevonia Vieira, Gilberto dos Santos | TAFARA.ORG | 12.11.2016].

About Equipa Tafara

Artigu ida ne'e kobertura no hakerek konjunta/hamutuk entre Jornalistas no/ka kontribuidor TAFARA.TL.

Check Also

Xanana: Espera PR Lú Olo Kumpri Konstituisaun no Ami Sei Fo Apoio Tomak

Situasaun politika depois de elisaun Jeral 2017, hamosu preokupasaun ne’ebe mai hosi povu, hodi hein …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *