Saturday , July 21 2018
Home / Sosial & Politika / Pedro Pinto: Promove Atividade Espeleologia, Deskobre Timor-Leste
Foto hamutuk Ekipa Organziador Projetu Espeleolojia Fatuk-Kuak iha Timor Lorosa’e no partisipantes ba seminar sintifiku kona-ba Proteje Ambiente fatuk-kuak, ba potensia bee mós no promove turismu nu’udar riku-soin Timor nian.[Foto: Martinho Moniz | TAFARA.TL | 03.08.2017].

Pedro Pinto: Promove Atividade Espeleologia, Deskobre Timor-Leste

“Iha gruta balun nudar fatin rezerva natureza nebe iha bee moos no espesie biolojika seluk nu’udar rekursu importante ba autoriedades hatene hodi jere ba populasaun hodi konsumu no estuda.”

Lia hirak ne’e hato’o hosi Kordenador Projetu Espeleolojia Fatuk-Kuak iha Timor Lorosa’e, Pedro Pinto ba TAFARA.TL, iha seminaria sientifika ho tema “Proteje Ambiente fatuk-kuak, ba potensia bee mós no promove turismu nu’udar riku-soin Timor nian” mak hala’o iha Uma Laku, Sekretaria Estadu Juventude Desportu [SEJD], Dili.

Kordenador Projetu ne’e informa katak, kada gruta hasoru buat la hanesan, iha fatin balun ne’ebe okupa husi ema, arkeolojia hanesan iha Tutuala iha inskrisaun, pintura iha fatuk lolon sira. Iha sorin seluk gruta funsiona hanesan fatin rezerva natureza bee, importante ba autoriedades hatene hodi jere ba rezerva bee moos ba populasaun hodi konsumu.

Iha regruta seluk iha espesie biolojia ne’ebe espesial no merese atu estuda tanba animal sira iha gruta, uitoan deit mak ema estuda, hetan mos gruta sira ne’ebe mak iha potensia turistiku no gruta balun mak susar atu vizita maibe iha interese atu vizita hodi estuda geolojia iha rejiaun ida ne’e.

Entretantu Pedro Pinto mos hateten iha gruta balun mak komplikadu uitoan atu tama, hanesan iha Maubisse, iha gruta balun nia profundidade to’o metru 200, ne’e difisil atu vizita presija ema ne’ebe fiar-an, hakarak duni no ezize forma fizika ne’ebe diak.

Nune’e Pedro Pinto husu ba Governu Timor-Leste atu eduka populsaun sira kona-ba jestaun lisu, tamba udan been lori lisu sira hamosu erosaun, lori lisu ba iha fatuk kuak laran kahur malu ho bee, nune’e bee ne’e bele sai fo’er. Husi parte seluk Ekipa Projetu Espeleolojia Fatuk-Kuak iha Timor Lorosa’e sei fornese dadus sira ne’ebe rekolla ona ba Autoriedades kompetentes sira iha Timor-Leste liu husi parseiru sientifiku Universidade Nasional Timor-Lorosa’e [UNTL].

Kordenador Divizaun Atividade Espeleolojia, Asosiasaun Juventude Hadomi Natureza, João da Costa Freitas mos Esplika, seminar sientifiku ne’e kona-ba espeleolojia ne’ebe tinan kotuk husi Fesderasaun Espeleolojia Portugal mai halo esplorasaun ba fatuk-kuak iha Timor, servisu hamutuk ho Asosiasaun Juventude Hadomi Natureza, konsege identifika fatuk kuak iha Maubise, Fatu Besi, Baucau, Lautem no Viqueque.

“Husi identifikasaun ne’e, iha Baucau liu-liu Triloka iha rai okos ne’e kuaze bee barak los, maibe iha Baucau Vila bee menus uitoan, sira tenki taka kuak balun hodi halibur bee, ne’e tamba ita laiha makina atu bomba bee sai hodi bele distribui ba Komunidade. Ami mos konsege hetan animal ida iha Lospalos, kebetulan kolega Sofia husi Portugal ne’ebe hasai nia kursu profesora biolojia animal, nia foti animal ida ne’e iha Lospalos, Animal ne’ebé foin mak identifika nune’e agora daudaun nia servisu ona nu’udar konsultan Biolojia iha Denmark.”

João Freitas mos informatan katak, buat seluk husi ida ne’e mak fatin turismu, dala barak liu Governu foka liu ba fatin sira ne’ebe mak uluk heroi sira, funu na’in sira subar iha ne’eba, maibe iha fatuk kuak seluk mak sei furak liu du ke fatuk kuak ne’ebe mak sira halo ona wisata lokal.

Iha fatin hanesan, Estudantes Departamentu Geologia Petroleum, Fakuldade Engenaria, UNTL, Francelina Pinto da Silva ne’e partisipa iha seminar refere hateten Nia senti kontenti tuir seminariu refere, tamba aprezentasaun hirak ne’e iha relasaun ho materia ne’ebe mak sira estuda hela.

“Hau hakarak aprende liu tan kona-ba materia espeleleojia ne’ebe ohin sira aprezenta ona. Maske materia espeleolojia la eziste iha ami nia Departamentu maibe iha relasaun ho Ami nia materia Geolojia ne’ebe kolia kona-ba fatuk kalkariu, fatuk kalkariu ne’e Ami mos estuda hela iha material geologia no iha paleontolojia mos ami estuda kona-ba fosil nian,” dehan Francelina.

Projeto Fatuk Kuak husi Timor-Lorosa’e, inisia iha tinan kotuk, ne’ebé asosiasaun espaleolojia haat husi Portugal hanesan Asosiasaun Espeleolojia Universidade Aveiro, Liga Protesaun Natureza, Sentru Investigasaun no Explorasaun Subteranea, Grupu Protesaun Cico hamutuk ho Asosiasaun Juventude Hadomi Natureza [AJHN] no apoiu husi Federasaun Espeleolojika Portugal, hodi organiza esplorasaun atividade espaleolojia, kria grupu hodi explora gruta sira iha Timor-Leste. Hahu iha Setembro 2016 hale’u jona sira iha Ainaro, Viqueqeu, Lautem no Jona sira seluk mak presiza ba vizita.

Seminariu sientifiku ne’e hala’o iha Uma Laku, Sekretaria Estadu Juventude Desportu [SEJD], organzia husi Movimentu Mahein Ramelau, Asosiasaun Juventude Hadomin Natureza no partisipa husi Estudantes Universitariu no Joven sira iha Dili.* [Martinho Moniz | TAFARA.TL | Editor: Zevonia Vieira | 03.08.2017].

About Martinho Moniz

Martinho Moniz nudar Managing Editor no Sekretariu Redasaun TAFARA.TL.

Check Also

Governu Hato’o Pedidu 140 Milloens ba Parlamentu Nasional Hodi Responde ba Situasaun Atual

Relasiona ho liquides estadu ka orsamentu estadu laiha, VIII Governu Konstitusional atraves Konsellu Ministrus ohin …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *