Tuesday , March 26 2019
Home / Sosial & Politika / PM Husu Ba CNC Hakerek Memoria no Istoria Sira, Hodi Eduka Jerasaun Foun Sira
Primeiru Ministru, Dr. Marí Alkatiri akompanna hosi Diretor Exekutivu CNC, Hugo Fernandes Hodi hare mapamentu sitiu istoriku. [Foto: Zevonia Vieira | 05.02.2018]

PM Husu Ba CNC Hakerek Memoria no Istoria Sira, Hodi Eduka Jerasaun Foun Sira

“Importansia ba Timor ida ne’e, maka lia fuan Chega! katak ‘Too ona’! katak labele repete fila fali sofrementu ida ne’e, labele repete fila fali iha rai doben ida ne’e. Too ona Timor oan ho Timor oan oho malu, too ona atu hapara violasuan direitus humanus, violasaun direitus labarik nian. Chega ne’e palavra ida deit, maibe nia signifikadu barak tebes”. Marí Alkatiri

Primeiru Ministu, Dr. Marí Alkatiri lansa programa prezerva memoria pasadu liu hosi peskiza no mapamentu sitiu istoriku, ne’ebe halao hosi Centro Nasional Chega! [CNC]. Iha deskursu Marí Alkatiri hateten, bainhira Timor manan funu durante tinan 24 nia laran, lideransa nasioan preokupa kedas, no atu halibur grupu ida atu rezistu ba istoria tempu funu nian. Ne’e mak moris CAVR, komisaun rekolhamentu verdade no rekonsiliasaun, hahu servisu ida ne’ebe tempu naruk, maibe servisu ida ne’ebe bele dehan diak tebes ho informasaun ne’ebe barak tebes.

“Ho ida ne’e rezistu memoria ida ba ita nia tempu, halo rezistensia durante 24 anos, rezistensia ida ne’ebe bele dehan laiha rezistensia ne’ebe barak iha mundu ho deziminasaun hanesan ita nia rasik. Ikus fali Timor-Leste ho Indonesia desidi harii Comisaun Verdade e Amizade [CVA] tanba importante tebes istoria barak ita nian, liga ba Indonesia, tanba ita nia rezistensia halo kontra invazaun Indonesia. Memoria labele tau deit iha gaveta, memoria ne’e halo parte ita nia istoria rasik, no istoria ne’e halo parte iha ita nia kultura, tanba ne’e memoria ne’e labele mate, memoria ne’e tenke buras hosi jerasaun ba jerasaun. Memoria la signifika katak ne’e istoria, memoria ne’e ita ba hatoli sira idak-idak no fo sira nian relatoriu ka fo nia relatu ne’e mak memoria. Istoria ne’e ema espesialista sira mak tenke kaer fali ba relatu sira ne’e, para halo istoria, istoria ne’ebe kredibel, istoria ne’ebe dala ruma ho interpretasaun oin-oin, tanba ne’e mak tenke fo espesialista sira mak aban bainrua hakerek ita nia istoria. Kaer ba memoria, hakerek ba istoria. Memoria ne’e istoria pesoal mais laos istoria kolektiva, maibe memoria importante tebes, se laiha memoria susar tebes atu hakerek istoria”, hateten Marí

Marí afirma katak hosi CAVR no ikus ohin loron iha centro Chega, ne’ebe iha visaun no misaun atu kontinua prosesu ida ne’e. Institutu Chega halo ona inisiativa hodi komesa hakerek memoria ba istoria. Memoria no istoria Timor nian ba mos turismo istoriku no turismo kultural.

Tuir Marí katak importansia ba Timor ida ne’e, maka lia fuan Chega! katak ‘Too ona’! katak labele repete fila fali sofrementu ida ne’e, labele repete fila fali iha rai doben ida ne’e. Too ona Timor oan ho Timor oan la oho malu, too ona atu hapara violasuan direitus humanus, violasaun direitus labarik nian. Chega ne’e palavra ida deit, maibe nia signifikadu barak tebes.

“Hau hanoin atu kontinua ho insititutu ida ne’e importante mak tenke kria kondisaun ne’ebe diak, hodi konserva nafatin dokumentu sira ne’e. Atu konserva ita nia memoria, ita tenke iha kondisaun propias. Objetivu mak atu partisipa iha prosesu tomak ba dezenvolvimentu institutu Chega nian, atu kaer ba memoria sira ne’e, atu nune’e bele eduka nafatin jerasaun foun sira”, hateten Marí

Liu hosi lansamentu ida ne’e, Marí hatoo nia sentimentu kontente tanba ohin bele fila fali mai fatin refere, ho dinamika foun, atu konserva memoria ida ne’e, presiza halo koperasaun ho rai seluk, atu nune’e servisu bele lao nafatin.

Iha tempu hanesan Diretor CNC, Hugo Fernandes hateten Centro Chega hahu nia funsionamentu iha fulan Outubro tinan kotuk, programa ne’ebe mak hahu kedas, no haktuir kedas planu estratejia ne’ebe mak Primeiru Ministru, Dr. Rui Araujo aprova mak dezarmasaun memoria pasadu.

Tuir Hugo katak Centro Chega! konsidera katak dezarmasaun memoria pasadu ne’e importante, liu-liu atu hahu no kontinua kuda iha jerasaun foun sira, sentidu de solidaridade, sentidu ne’ebe mak tenke iha, hafoin liu tinan 24 luta ba ukun rasik an.

“Durante tinan 24 e antis ida ne’e mos sai nudar prizaun politiku ba Timor oan sira no mos ba ema hosi rai seluk. Centro Chega! nia mandatu importante ida mak prezerva memoria pasadu. Ami ezekuta mandatu ida ne’e liu hosi mapamentu sitiu istoriku sira iha Dili laran. Relatoriu Chega identifika mais menus 58 ital sitiu istoriku sira iha Dili laran. Sitiu istoriku ami defini fatin ida ne’ebe iha signifikante istoria, liu-liu hare ba mandate centro Chega! nian, signifikansia ba luta libertasaun nian, hosi 1974 to 1999”, hateten Hugo

Fatin sira ne’ebe identifika tama iha kategoria haat, primeiru fatin ne’ebe konsidera hanesan fatin detensaun, fatin interogasaun ho prizasaun sira, inklui postu military, polisia, intelejensia sira durante tinan 24 nia laran. Segundu mak fatin akontesementu, hanesan fatin halakon ema, oho ema, violasaun direitus humanus. Fatin terseiru mak fatin ne’ebe hatudu jestu ne’ebe ativismu, hatudu ba mundu no fanun maluk sira nia neon, luta ba ukun nian, fatin demonstrasaun no fatin asaun publiku sira.fatin Importante liu seluk mak fatin ne’ebe konsidera hanesan fatin arbigu, fatin rezistensia, klandestina no diplomasia halo, hodi kontinua hatudu ba mundu konaba Timor nia ezistensia. Fatin refere CNC identifika ona iha Dili, Atauro no Metinaru.

Liu Diretor Hugo nia intervensaun katak, sente triste hoi fatin istoriku balun ne’ebe sai abandonadu, maibe hosi balun transforma nia, sai fatin ne’ebe mak dalaruma halo laran moras no laran kanek tanba sai tiha fatin no prezerva fali ema seluk nia kultura. Iha parte seluk, hare ezemplu diak balun ne’ebe komunidade sira rasik hatudu memorial iha sira nia fatin, hodi prezerva nafatin memoria pasadu no mos hatudu jestu de solidaridade ba sira ne’ebe maka laiha oportunidade atu moris iha tempu ukun ida ne’e.

Centro Chega! hanoin katak prezervasaun memoria pasadu nian importante, liu-liu atu hatudu jestu de solidaridade, maibe mos atu fanun fila fali, sentidu nain ba rai ida ne’e, sentidu nain ba istoria ida ne’e, entaun mapamentu sira ne’e iha aspetu edukativu, liu-liu atu fo hatene ba alin sira. Fatin balun totalmente destroidu, transforma fali ba fatin ne’ebe lakon tiha sentidu edukativu, ida ne’e tristeza boot tanba la konsege rai hela eransa ba foun.

“Prezervasaun ba memoria pasadu sei folin laek, bainhira ita la konsege prezerva mos arkivu sira iha Centro Chega!. Iha Centro Chega! iha mais iha 20 mill arkivus, dokumentasaun ema nia testamonha ba dokumentus sensitivu balun ne’ebe mak kolekta hosi 2002 to 2005. Buat ida ne’ebe presiza mak enkuadramentu legal ba sitiu istoriku sira,ita to agora sedauk iha Lei ida ne’ebe mak koalia konaba prezervasaun no protesaun sitiu istoriku sira no oinsa mak halo rehabilitasaun no halo restorasaun ba sitiu sira ne’e”, tenik Hugo.

Komisaun Administrasaun CNC, Arlindo Marcal iha nia abertura hateten, CNC nia programa prioridade hahu hosi tinan kotuk iha municipio Dili no kontinua iha 2018 iha municipio sira seluk. Programa ne’e halo, hodi prezerva fatin ho sitiu istoriku sira, nudar parte ida atu fo sentidu edukativu ba povu Timor tomak, liu-liu jerasaun foun no hatudu jestu de solidaridade ba ema seluk ne’ebe kontribui ba luta libertasaun Timor-Leste nian. *[Zevonia Vieira | TAFARA.TL | 05.02.2018]

About Zevonia Vieira

Zevonia Vieira, Chefe Redasaun TAFARA.TL, hamutuk ho Metodio Caetano Moniz & Fernando Antonio da Costa hari media online TAFARA.TL, iha Oe-cusse, Ambeno, dia 23 de Agosto de 2015.

Check Also

Prezidente da Republika Promulga OJE 2019

Prezidente da Repúblika, Dr. Francisco Guterres Lú Olo, ohin, promulga Lei N. 5/V-Orsamentu Jerál Estadu …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *