Wednesday , April 24 2019
Home / Opini / Polemika kona-ba ‘Toyota Prado’ no ilegitimidade iha kontestu moral politika
Autor: Elias Claudio F. C. Vieira “Zizi Vieira”. [Foto: Dokumentu privadu | 17.12.2018]

Polemika kona-ba ‘Toyota Prado’ no ilegitimidade iha kontestu moral politika

Hanesan titulu iha leten esplika rasik, desizaun parlamentu ne’e hamosu reasaun barak iha sociedade, no ikus mai estudantes balun sai vitima husi atuasaun polisia nasional. Kazu hirak ne’e provoka ita nia hanoin atu kestiona desizaun hirak ne’e nia legitmidade husi perspetiva moral politika. Nudar estadu ida ho konseitu ‘republika no demokratika’, ita hotu apoia prinsipiu ida katak desizaun sira ne’ebe politiku-na’in sira halo tenki iha justifikasaun moral ne’ebe dignu no akreditavel atu fo benefisiu ba povu tomak. Tan ne’e, atu dezenvolve rai ne’e, importante ba entidade hotu atu refleta ba ita nia historia luta hasoru opresaun no esplorasaun husi rai liur no rai laran. Atu hala’o procesu governasaun ne’ebe acreditavel, politiku no ukun-na’in sira presiza iha konsiensia moral atu foti medidas nebe’e justu no refleta kondisaun povu nian.

Hahu kedas wainhira rai ne’e ukun-an, povo-kik, hanesan aileba no to’os na’in sira, rona bebeik retorika husi politiku-na’in sira katak ita labele halo milagre. Los duni, maibe povu kik ne’ebe servisu iha loron manas no udan tahu nia laran hatene liu katak milagre sei la mosu wainhira sira nia kosar-ben rasik la suli atu hetan etu bikan ida, ka roupa tahan ida. Infelizmente, tinan ba tinan ho paciencia, povu haka’as an mos nia moris susar nafatin, liu-liu konaba nesesidade baziku hanesan ai-han, hela fatin, saude, no edukasaun ne’ebe urgente tebes. Maibe, ironiku tebes, ukun na’in sira ne’ebe koalia midar deit ba povu atu hein ho pasiensia, la halo tuir liafuan ne’ebe sira rasik hanorin. Ba sa, hori uluk kedas, maske foin tur iha kadeira la to’o tinan, politiku-na’in sira rasik mak tahan labele no halo dadaun ‘milagre’ ba sira nia an deit.  Iha tempu badak deit sira bele goza ona, nebe’e povu-kik sira atu mehi deit mos la hetan.

Tan ‘milagre’ ne’e, ita la surpreza katak ema barak mak hakarak hadau malu knar iha estadu hodi bele sai hanesan deputadu ka ministru ruma. Evidente ona katak rai kik oan no populasaun oituan deit (milhaun ida resin deit kompara ho rai boot sira), maibe partidu mosu naba-naba wainhira eleisaun parlamentar molok atu hahu. Liu tiha eleisaun, partidu sira ne’e mos barak mak lulun biti no lakon dadaun husi povu nia leet.Tan deit mos interese ida, ita mos la surpreza wainhira iha kampana eleitotal ita rona politiku-na’in sira insulta malu ho liafuan ne’ebe la relevante, halo ita nia kabun makili. Balun mos kompara hodi hatun malu dehan mak funu liu B, ho intensaunatu  hetan vantajen ba manan interese ida. Maibe, haluha katak heroi no povu barak mak mate ona ba rai ne’e mos la hetan buat ida, selae mak sira nia mehi ba independencia ne’ebe ohin loron ita hetan ona.

Karik ho motivasaun atu hetan deit buat ida husi dalan ne’ebe fasil, wainhira ‘representante’ no ukun-na’in sira hetan ona poder, sira haluha tiha hotu saida mak promete iha kampanha eleitoral. Nune’e, sira fokus liu fali mak oinsa atu bele defende politika hanesan ‘Toyota Prado’ no pensaun vitalis (nudar vencimento boot tebes iha contexto Timor nian).  Pior ida tan, wainhira politiku-na’in sira ne’e tur iha kareta luxu no vidru metan ne’ebe taka metin hotu, halo povu-kik sira mos la biban atu hare sira nia ‘representante’ nia oin no susar atu hakbesik-an ba. Konsekuensia ida mak, ‘Toyota Prado’ hamosu fali distansia entre povu ho nia ‘representante’ rasik. Wainhira sai ona husi knar deputadu, sira nia moris mos bele dehan garantidu ona tan simu osan fulan-fulan husi ‘pensaun vitalis’ no ‘Toyota Prado’. Ita la surpreza mos wainhira estudante sira lamenta katak politik na’in sira hanesan hala’o ‘korupsaun legal’ (Fundasaun Mahein, Novembro 2018), ho sentidu katak sira uza nia poder hodi subar iha lei ne’ebe sira rasik mak kria atu bele fasilita nia interese rasik.

Wainhira povu hato’o nia protesta hasoru injustisa, ukun na’in sira taka metin nia matan no tilun ba povu, no ikus haruka polisia nudar liman ain atu hapara no lori meios oin-oin hodi sulan povo nia ibun. Nune’e, liafuan demokrasia ne’ebe dala-barak ukun-na’in sira hanorin mos sai deit retorika, halo povu nia esperansa iha futuru estadu republika ne’ebe hanaran RDTL, mihis ba beibeik. Pergunta ida ba ita, nudar estadu democratica, ita nia compromisiu ba prinsipiu demokracia iha ne’ebe?

Bazeia ba realidade ne’e hotu, ita bele refleta oituan ba teoria ‘kontratu sosial’ ne’ebe filozofu Swiss iha Século XVII naran Jean Jacques Rousseau (nudar aman ba konseitu republika), hanorin katak wainhira governu, ka ukun-na’in sira, hahu ona atu servi interese grupu ka privadu ruma, estadu republika ne’e mos lakon ona nia legitimidade. Hodi dada hikas ba Rousseau nia konseito ne’e, ita hakarak fo hanoin ba malu, liu-liu ba politiku-na’in sira katak atu halo desizaun ne’ebe lori patrimoniu estadu nia tenki bazeia ba aspirasaun povu atu nune’e bele servi interese komun. Lala’ok iha estadu republika ne’e hanesan kontratu ida ne’ebe sidadaun ho ukun-na’in sira estabelese atu servi interese publiku nian. Nune’e, tuir prinisipiu republika nian, proibidu tebes atu hasubar motivasaun privadu ka grupu ruma iha desizaun politika nia laran. Ita fiar katak tuir konseitu ne’e mak ita nia heroi no patriota sira hari estadu ne’e ho naran RDTL, la’os copia deit husi rai seluk, maibe ho sentidu ne’ebe klean, tuir povu nia historia no luta ba ukun rasik aan.

Hateke ba ita nia historia, ita moe wainhira politik na’in sira, em vez de fera ulun no debate hodi defende idea no kazu sira ne’ebe sei fo benefisiu barak ba povu tomak, politiku-na’in sira defende liu mak oinsa atu hetan fasilidades ne’ebe la nesesariu no la relevante ho kondisaun povu nian. Se karik politik nain sira hadomi liu ‘Prado’’, sira nia direitu mak bele sosa ka halo kreditu lori nia salariu rasik ne’ebe boot tebes, wainhira kompara ho profisaun sira seluk ne’ebe hetan menus, maibe hotu-hotu servisu mate-an ba povu no nasaun ne’e; ezemplu mak hanesan profesor, mediku, chefe-suku sira, no seluk-seluk tan ne’ebe haka’as-an nafatin servi povu maske ho salario menus tebes no facilidade minimu. Ita moe, katak politiku-na’in sira simu salariu boot ona, maibe exige tan fasilidades barak, hanesan kareta luxu, gasolina no mos manutensaun gratuitu, ne’ebe sura hotu halo todan tan ba estadu.

Konsekuensia husi politika ne’ebe la justu halo desigualdade boot aumenta ba bebeik. Iha parte ida simu menus liu no la to’o atu sustenta nia nesesidade baziku, maibe iha parte seluk, goza liu fali tanba vencimento ne’ebe barak liu (la proporsional). Wainhira kontinua nafatin ho realidade ne’e, ukun na’in sira mak sei kria potensia bot atu hamosu konsequencia sosial ne’ebe grave tebes. Lala’ok ne’e mos halakon prinsipius demokrasia hanesan igualdade, fraternidade, no patria, ne’ebe hori uluk kedas ita nia patriota sira promove. Hein katak ukun-na’in sira hader ona atu halo reflesaun tomak konaba hahalok ne’ebe la justu no hado’ok aan husi povu rasik. Nune’e ita bele hases-an husi perigo ba ita nia estado ne’ebe hanaran RDTL. Ba sa, hanesan ilustrasaun ida, wainhira ita halo viajen hamutuk ho ro-ahi ida ne’ebe mout, laiha ema ida sei hetan benefisiu. Nune’e, maske responsabilidade idak-idak la hanesan, sidadaun hotu iha dever atu labele husik ‘ro’ estadu ne’e ‘mout’ loron ida.

Hanesan mos ditadu ida hakerek katak “poder bot mai ho responsabilidade bot”; nune’e ita hein katak politiku no ukun-na’in sira sei hala’o nia knar ho responsabilidade bot liu ba nasaun tomak; la’os atu hodi defende deit interese kik ida. Tan ne’e, ita husu ba idak idak nia-an katak benefisiu saida mak ‘Toyota Prado’ fo ba povu Timor Leste? Maske Parlamento Nasional deside ona atu sosa kareta, polemika husi ‘Toyota Prado’ ne’e hanesan ezemplu ida ne’ebe hafanun ita nia konsiensia moral atu defende liu prioridade povu nian nebe urgente liu. Hen mos katak kazu “Toyota Prado” se la halo “Timor Paradu”.

Viva povu Timor Leste. A luta continua!

*** [ Autor Elias Claudio F. C. Vieira “Zizi Vieira”| Agrikultur hosi Lospalos | TAFARA.TL | 17.12.2018 ]

About Other Source

Check Also

‘Interese nasional’ nudar tirania ba demokrasia — Fronteira Maritima importante, maibe ‘kadoras’ lori risku ba katastrofe nasional.

Atu sente ka lae, wainhira ita utiliza liafuan ‘interese nasional’ ne’ebe la iha relevansia ho …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *