Tuesday , May 21 2019
Home / Sosial & Politika / Rai Nakdoko Makaas, Tsunami mos akontese, Anita & Paulinus: Ami Entrega An Ba Maromak
Estudante Timor nain haat ne'ebe konsege salva an hosi dezastre naturais iha Palu foin lalais ne'e. [Foto: dokumentu privadu Paulino Efi | 13.10.2018]

Rai Nakdoko Makaas, Tsunami mos akontese, Anita & Paulinus: Ami Entrega An Ba Maromak

Hakilar, tanis, halai no husu Nai nian tulun hodi bele hetan salvasaun, ahi mate, hamrik iha nakukun laran, rona rai laran lian hanesan kilat tarutu, tasi sae no rai nakdoko makaas.

Anita Natalia Lourdes da Silva konta nia istoria ba TAFARA.TL, ho laran triste bainhira hanoin hikas Tsunami no rai nakdoko ne’ebe akontese iha Palu-Sulawesi, iha loron 28 Septembru, iha oras 18.45.

“Bainhira rai komesa nakaras, iha tempu akontese rai nakdoko, hau haris hela maibe haris lalais deit, la hanesan babain ne’ebe sempre haris kleur, bainhira hau sai hosi haris fatin no hamaran an, derepente rai nakdoko no komesa riba ami, rai nakdoko maka’as los ho 7.7, ita hanesan tur iha kulusaun leten mak ema haksoit no doko ita. Hau koko sai hosi kuartu, dada odamatan maibe loke la diak tos tiha, tanba nia riba makaas, hau rasta nafatin, depois hau konsege sai duni sai hosi kuartu. Hau hare plafon sira komesa monu tun, hau halai ba mai no riba hau ba mai, hau tur tiha lao hakdasak ba kaer besi, mak hau rasta an lao neneik, hau konsege dada an lao to kraik, pois hau halai ba odamatan boot, ami tebe odamatan boot to konsege halai sai hosi uma laran. Momentu hau hateke ba leten, manu sira semo hosi tasi mak sai mai, no aviaun Batik Air ne’ebe semo ikus mos hau konsege hare”, hateten Anita ho matan wen nakonu.

Estudante iha Universidade Tadulako, foti fakuldade Pekuaria, ne’ebe hetan bolsu estudu iha tinan 2015, kontinua konta nia istori, rai nakdoko kuaze minute 3 nia laran bainhira komesa para, Anita halai ba nia kuartu iha andar leten, hodi foti pasaporte no telefone, bainhira halai tun fali, rai komesa nakdoko fali ona, asrama eskola ne’ebe Anita ho kolega Timor oan nain tolu seluk hela ba, komesa rahun, no rai komesa nakfera.

“Baki sira monu tun hotu ona, liu tiha minute hira tasi mos sae kedas, maibe tasi sae ne’e ami la hatene, tanba ami iha fatin as [dataran tinggi. red], ami hela iha area Tondo Mantikulore, dook oituan hosi tasi, bainhira hau halai sae ba kuartu laran ne’e, hau nia armari baku fila hotu, estatua Nosasenhora sira monu tun rahun, maibe hau nia lilin ne’ebe hau sunu ne’e metin iha meza no lakan nafatin, hau hanoin lilin lakan nafatin signifika fo sinal diak mai ami”, tenik Anita

Rai Palu sai nonok, laiha ona naroman hosi lalehan, fitun la iha, fulan mos la mosu ona, eletrisidade mos mate hotu. Anita ho nia kolega sira halai hamutuk ba hamrik iha kampu universidade hodi nune bele ses an hosi uma andar sira ne’ebe monu. Anita entrega an deit ba Maromak, tanba la hatene atu halai los ba ne’ebe.

“Ami iha kampu hein to oras tuku 8 kalan, durante ami iha kampu ne’e, ami sente iha rai okos ne’e hanesan ema tiru malu, ita tur la hakmatek, hau hanoin rai atu naben ona, tanba nakukun los, fulan laiha, fitun mos laiha, rai nakodoka hela deit, nia para 15 minute, pois rai komesa nakdoko fali to dader, pois tanba ami komesa hamlaha ona, kolega mane sira komesa ba buka hahan [jarah makanan. Red]. Iha oras tuku 11 kalan, fulan mos mosu. Iha dalan sira ne’e strada nakfera hotu”, hateten Anita.

Anita mos konfensa katak tempu ne’eba sira labele hetan ona hahan, sira foti inisiativa hodi harahun laboratorium universidade nian, hodi foti hahan hanesan Abon, ikan maran, chicken nugget, baso no seluktan.

Iha Loron tuir mai Anita ho kolega nain rua, hanoin ona tenke halai hosi universidade ba aero portu hodi buka dalan, hodi bele sai hosi Palu, tanba sira preokupa karik sira bele mate, tanba rai nakodok la para. Anita ho kolega nain 2 ho motor sira konsege duni ba aero portu Palu.

Bainhira Anita sira lao iha dalan boot sira ba aero portu, sidade furak ne’ebe dala barak turista estranjeiru sira mai visita, mohut tiha, tanba uma sira barak mak mohut tama ba rai laran, rai halai halo estrada sira nakfera makaas, ema mate naklekar iha sira nia oin, labarik, feto, mane, ferik no katuas sira.

“Ami to’o iha aero portu, ami hatete ba militar Indonesia ami ema estrangeiru hakarak sai hosi ne’e, maibe militar sira dehan ema hotu iha ne’e hakarak moris no hakarak sai, imi mos tenke forma. Ami kontaktu mai ami nia familia, no haruka fo hatene ba estadu maibe laiha reasaun, entaun ami esforsu an rasik hodi sai hosi Palu. Ami forma iha aero portu liur husi kalan to fali madrugada mak ami foin tama ba aero portu laran. Momentu iha aero portu ami komesa hamlaha no hamrok ona, tanba hahan no bee laiha durante loron rua nia laran. Loron ida tomak hau iha aqua bee kiik oan ida, aqua ne’e ami 36 pesoas, ami hemu lisuk bee ne’e oituan-oituan para habokong deit ami nia kakorok”, Anita konta tuir saida mak nia sente, ne’ebe konsege halo nia trauma ho dezastre naturais ne’ebe akontese premeiravez iha nia moris.

Istoria no esperiensia hanesan mai hosi estudante Paulinus Mendez Efi, ne’ebe hetan mos bolsu estudu. Ba TAFARA.TL Paulinus mos ho laran triste esplika kronologia akotesementu rai nakdoko no tsumani ne’ebe akontese iha Palu.

“Pas akontese ne’e kebetulan hau mos foin fila hosi kampus, tama ba kuartu sedauk truka ropa, maibe iha dadersan ne’e kolega kampus sira informa ona katak orsida rai nakdoko, ami hanoin ida ne’e babain ona, tamba Palu rai nakdoko hela deit, entaun pas iha lokraik ne’e rai nakdok makaas los 7.4. Hau langsung trauma no halai sai lori telefone deit, dokumentus sedauk foti. Ami halai sai mos atu monu deit, tanba rai nakdoko makaas, rai riba ami monu tun arbiru. Ami nia baranda oin ne’e nakfera hotu ona, nakfera hosi okos tama to uma laran. Rai nakdok durante minute 3, pois para fali, entaun hau halai tama fali hodi foti pasaporte ho laptop, pois foin mak sai hosi kuartu rai nakdoko fali, entaun plafon uma nian monu tun hotu. Besik tuku 8 kalan rai nakdoko paling makaas ona, ahi mos mate ona no tasi sae ne’e metrus 3”, tenik Paulinus.

Paulinus eskolah iha Universidade Tadulako no foti fakuldade Agro Teknologia, ne’ebe atu remata ona nia estudu konta mos ba TAFARA.TL katak iha loron 30, Paulino ho nia kolega Anita no Paulo Felisberto Vaz, halai ba aero portu hodi buka aviaun, atu bele sai hosi Palu.

“Ami hatene no hanoin deit, ami kala mate duni iha ema nia rain no labele fila ona ba Timor”, hateten Paulinus ho hamnasa kiik, no agora nia sente kontente tanba bele hamutuk fali ona ho nia familia iha Timor.

Ba TAFARA.TL Paulinus iha esperansa boot atu bele fila fali ba Palu, atu bele halo hotu sira nia estudu ne’ebe besik remata ona.

Iha parte sorin estudante Gabriela Moniz da Silva iha tempu akontesementu ne’e, ba halo atividade sosial iha Ilha ka Pulau Puat Banggai, Gabriela hasoru malu fali ho nia kolega nain tolu iha Bali Indonesia.

Anita ho Paulinus husu ba estadu Timor atu halo preparasun no halo estudu ida, bainhira estudante Timor sira ne’ebe ba eskolah iha rai liur, oinsa kria data base estudante sira, atu nune’e buat ruma akontese, liu-liu dezastre naturaiz, governu Timor bele foti medidas lalais, hodi bele salva estudante sira ne’e.

“Ami nain haat deit mak eskolah iha Palu, maibe governu labele foti lalais medidas tanba ami komprende situasaun ne’ebe ita nia nasaun iha, maibe ida ne’e hanesan lisaun ida ba estadu atu bele halo perparasaun ida se karik akontese tan iha futuru”, hateten estudante nain haat ne’ebe hasoru malu ho TAFARA.TL iha cafee natureza Farol Dili, 12/10. 

Estudante nain haat hosi Timor ne’ebe hetan bolsu estudu hosi Ministeriu Edukasaun servisu hamutuk ho Embaixada Indonesia, ne’e halo sira nia estudu iha Palu Sulawesi,  iha Universidade Tadulako mak hanesan Anita Natalia Lourdes da Silva, fakuldade Pekuaria, Gabriela Moniz da Silva, Fakuldade Pekuaria, Paulo Felisberto Vaz Carlos Freitas, fakuldade Manajementu no Paulinus Mendez Efi, foti fakuldade Agroteknologia. * [ Zevonia Vieira | TAFARA.TL | 13.10.2018]

About Zevonia Vieira

Zevonia Vieira, Chefe Redasaun TAFARA.TL, hamutuk ho Metodio Caetano Moniz & Fernando Antonio da Costa hari media online TAFARA.TL, iha Oe-cusse, Ambeno, dia 23 de Agosto de 2015.

Check Also

Governu Japaun Inagura Renovasaun Eskola Hospitalidade no Turismo, Minami: TL Presija Rekursu Umanu Kualifikadu Iha Area Turismo

“Atu bele atrai turista internasional, Timor-Leste presija investe maka’as liu iha setor infrastrutura, atu bele …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *