Monday , March 25 2019
Home / Sosial & Politika / Reflesaun Loron Memoria, Alkatiri Hanoin Hikas Nia Konversa ho Nicolau Lobato
Ministru Estadu Asumtu Politiku iha periodu 1975, Dr. Marí Alkatiri halo reflekasaun iha komemorasaun loron Memoria 7 Dezembru 1975 iha Caffee Natureza. [Foto: Benigno Hildegard | 07.12.2018]

Reflesaun Loron Memoria, Alkatiri Hanoin Hikas Nia Konversa ho Nicolau Lobato

Antes invazaun servisu lubuk ida mak Commite Central FRETILIN (CCF) prepara ona hodi hasoru forsa Indonesia sira. CCF laos deit prepara ba funu armada maibe mos prepara ba halo mobilizasaun civil no luta diplomatika. Dr. Mari Alkatiri mak protagonista ida ne’ebe hatene ho didiak no inisia luta ukun rasik an nian no mos akontesementu sira ne’ebe mosu antes invazaun, inklui Dr. Mari Alkatiri nia konversa ho Nicolau Lobato.

Iha kalan reflesaun memoria 7 Dezembru ne’e Dr. Mari Alkatiri hanoin hikas ninia konversa ho Nicolao Lobato. Antes invazaun Indonesia tama to’o Dili, Nicolau Lobato fo hatene ba, Komisariu Politik, Mari Alkatiri atu prepara an hodi sai ba rai liur.

Mari Alkatiri hatan ba Premeiru Ministru Nicolau Lobato dehan, “hau organiza hela ida ne’e (retirada populasaun.Red) hau labele sai, no nia dehan o tenke sai”. Mari hatan ba Nicolau Lobato, “Hau la sai, ita hahu hamutuk, ita kontinua hamutuk no ita mate hamutuk”.

Maibe Nicolao Lobato konsege konvense Mari Alkatiri ho nia argumentu vizionariu ida. Nicolau Lobato dehan ba Mari Alkatiri, “lae ita hahu hamutuk, ita kontinua ho idak-idak nia misaun, ita labele mate hamutuk tanba ne’e o tenke sai”.

Ba partisipante sira Marí Alkatiri hateten katak argumentu ne’ebe mak Nicolau Lobato halo konvense duni nia no desidi sai hosi Timor-Leste, hamutuk ho Rogerio Lobato, Ramos Horta, iha loron 4 de Dezembru 1975. Sira nain sai liu hosi Australia ba Portugal depois liuba ba Mosambique.

Maibe Mari Alkatiri mos haktuir katak antes sai iha loron 4 de Dezembru, kalan aviaun Indonezia nian komesa semo ona iha Dili nia leten, ami hatene ona sira atu tama. Indonesia konsentra forsa barak liutan iha Atabae.

Mari Alkatiri haktuir memoria hirak ne’e iha ninia reflesaun, iha Loron Memoria, 7 Dezembru, iha Kafe Natureza, Haburas Foundation iha Farol, Dili. Eis Ministru Estado Asuntu Politika RDTL nian iha 1975, Dr. Mari Alkatiri, mos haktuir hikas momentu importante sira seluk antes invazaun Indonesia nian.

“Hau uluk partense hosi grupu ida ne’ebe kiik liu hodi halo desizaun antes hau sai, ami hamutuk la liu ema nain lima mak halo desizaun too tempu Commite Central Fretilin husu hau ba liur. Ne’e susar tebes tan hosi nain lima ne’e hau mesak mak sei moris”, tenik Marí Alkatiri.

Ex-Premeiru Ministru ne’e hatutan katak bainhira koalia konaba invasaun, ema hotu hatene ona katak 7 de Dezembru laos loron ida mak hahu invasaun, maibe invasaun hahu tiha ona iha loron 16 Outubro 1975 hosi fronteira.

Infiltrasaun Indonesia nian hahu sedu tebes antes Septembru 1975. Antes de Konversasoens de Macau, Outubro no Novembru iha soldadu kabu Indoneziu ida ne’ebe ami kaptura iha Atsabe, nia iha ne’eba fulan tolu ona, lori nia mai iha Quartel Jeral iha Dili. Iha tempu ne’eba Dr. Marí Alkatiri koalia ho nia, tanba nia [Marí Alkatiri] koalia lian Melayu oituan, laiha tan ema barak atu koalia ho nia, para buka hatene nia tama sa loron no tama iha ne’ebe.

Antes Lideransa nain tolu sai hosi Timor, Primeiru Governu sira halo enkontru ida atu liberta sira mak iha kadeia laran no fo opsaun ba sira atu hili tuir FRETILIN ka hakarak hili atu hela nafatin iha vila. Tuir Marí katak orientasaun ne’ebe fo sai laos obrigasaun. Sira mos halo desizaun atu evakua populasaun ba foho.

Hafoin to’o iha rai liur Dr. Mari Alkatiri ho ninia hamutuk ho ninia ekipa kontinua akompanna luta iha rai laran liu hosi Raio Maubere.

“Hosi ne’e ba oin ami iha liur akompanna duni luta iha rai laran hosi radio Maubere, akompanna katak iha 7 de Dezembru maluk barak mak forsa Indonezia oho iha ponte kais no iha fatin sira seluk iha Dili laran, ami rona Borjas da Costa mos ema oho. Ami mos hatene katak lideransa prinsipal konsege retira ba Aileu depois kontinua ba Same depois fahe malu”, tenik eiz Primeiru Ministru iha VII Governu Konstituisional.

Iha fatin hanesan Xefe Komisaun Organizadora, Edio Guterres ba jornalista sira katak objetivu hosi refleksaun ida ne’e, atu bele konta fila fali memoria importante ne’ebe akontese iha loron invasaun iha tinan 1975 ba jerasaun foun sira atu bele hatene istoria no relembra fila fali akontesementu ne’ebe akontese ba povu Timor iha tempu ne’eba, ne’ebe hamate ema barak tanba hahalok at hosi forsas Indonezia.

Iha kalan refleksaun ne’ebe halao iha Caffee Natureza Haburas, hetan partisipasaun masimu hosi joven sira, ema estranjeiru, estudantes no komunidade em jeral. * [ Zevonia Vieira | Editor: Ato ‘Lekinawa’ Costa | TAFARA.TL | 10.12.2018 ]

About Zevonia Vieira

Zevonia Vieira, Chefe Redasaun TAFARA.TL, hamutuk ho Metodio Caetano Moniz & Fernando Antonio da Costa hari media online TAFARA.TL, iha Oe-cusse, Ambeno, dia 23 de Agosto de 2015.

Check Also

Prezidente da Republika Promulga OJE 2019

Prezidente da Repúblika, Dr. Francisco Guterres Lú Olo, ohin, promulga Lei N. 5/V-Orsamentu Jerál Estadu …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *