Wednesday , January 17 2018
Home / Sosial & Politika / Rui Araújo: Istoria Keta Halo Repete Fali, Labele Loke Dalan Ba Ema Seluk Ba Invasaun Foun
Ministru de Estadu e Minsitro de Saude, Dr. Rui Maria Araújo, halo palestra iha loron invasaun iha ponte kais. [Foto: Zevonia Vieira | 07.12.2017]

Rui Araújo: Istoria Keta Halo Repete Fali, Labele Loke Dalan Ba Ema Seluk Ba Invasaun Foun

“Tuir prespektiva governu nian apezar iha diferensia politika iha ambitu prosesu politiku ne’ebe ita halao hela, importante tebes mak ita Timor oan labele loke dalan ba ema seluk atu halo fali invasaun ba ita”. Rui Araújo

Ran be suli, ba tasi laran halo tasi sae mean, tasi nafurin laos ikan mak nani, maibe ema sira nia isin ne’ebe military Indonesi soe ba tasi laran. Aviaun semo tama Dili, laos atu hatun pasengru sira, ró ne’ebe hakat besik mai ponte kais laos atu hatun pasenjeiru.

Teki-teki ema sira ho ropa military tesik tama mai sidade Dili, hafakar bomba, kilat musan ba iha ema nia hirus matan. La hatene los atu halai los ba se?, ho matan wen deit, ho pasensia simu deit bala musan ne’ebe tau los iha hirus matan.

Ministru de Estadu e Minsitro de Saude, Dr. Rui Maria Araújo, hatoo nia reflesaun iha loron memoria 7 Dezembru 1975, iha ponte kais Dili, ne’ebe organiza hosi Centro Nasional Chega! ho parseiru sira, hateten katak husu ba publiku tomak atu laos hanoin sakrifisiu ida ne’e, maibe hanoin mos katak loron 7 Dezembru, loron ne’ebe marka invazaun, maibe invasaun ne’e mosu laos mesak deit, invasaun ne’e asinal hosi prosesu ida ne’ebe Timor oan tomak liu hosi lideransa, ita nia lideres sira iha tempu ne’eba, buka atu determina ita nia futuru, iha prosesu emansipasaun ida ne’e, iha prosesu autodeterminasaun ida ne’e.

“Ita keta haluha katak, iha dezentenhamentu entre ita Timor oan mak depois lori ou loke dalan ba intervensaun hosi terseiras partes. Invasaun ne’e hanesan mais alto hosi agresaun ida ne’ebe terseira parte halo tanba prosesu ida ne’ebe Timor oan sira involvidu hahu hosi 1974-1975. Hare hosi prespektiva istoria military nian ne’e, hanesan pontu mais alto hosi operasaun ne’ebe bolu dehan operasaun Seroja, maibe antes operasaun Seroja iha ona operasaun Komodo ida ne’ebe buka atu instabiliza ita nia rain, tanba ita Timor oan rasik maka mos loke dalan, ita mos tenke rekonnese iha loron memoria sira hanesan ne’e, ita mos tenke loke ita nia laran atu laos deit fo kulpa ba ema seluk maibe mos hare ba ita nia an”, hateten Rui Araújo

Ministru Rui Araújo apela ba povu katak atu labele repete fila fali invasaun iha rai doben ida ne’e. hare ba situasan politika atual ne’ebe agora akontese hela

“Istoria keta halo bele repete fila fali, ita hatene situasaun politika atual halo nusa, ita lakohi katak deferensias de opiniaun entre ita Timor oan loke fali dalan ba invazaun foun, tuir prespektiva governu nian apezar iha diferensia politika iha ambitu prosesu politiku ne’ebe ita halao hela, importante tebes mak ita Timor oan labele loke dalan ba ema seluk atu halo fali invasaun ba ita. Atu taka ilustra diak liutan nesesidade ne’ebe ita rasik hanesan Timor oan, iha loron memoria ida ne’e presiza assume konsensia boot ida ne’e, katak ita bele iha diferensias maibe dalan ba dialogu iha, hodi nune’e labele loke dalan ba ema seluk bele halo aproveitamentu no atu ilustra diak liutan ida ne’e”, hateten Rui Araújo.

Eiz Primeiru Ministru ne’e mos deklara katak bainhira la koidadu no la hamutuk hodi hametin unidade iha situasaun politika atual, ne’e katak ema sira ne’ebe mate, mate saugati deit, sira ne’ebe sakrifika sira nia an saugate deit no ita sei la konsege hamrik foti oin, hatetek ita idak-idak nia oin ih espelhu atu assume responsabilidade ida katak tanba sira mate ohin ita hetan independensia, ita iha dever sagradu boot ida atu kontinua priense independensia ida ne’e, hodi atinji objetivus ne’ebe sira desidi 1975.

Iha fatin hanesan Membru RENETILi no nudar Prezidente Konselho Imprensa, Virgillio Guterres hatoo hanoin katak iha loron komemorasaun ba dala 42, komemora iha periodu ne’ebe estadu Timor hasoru hela kriz instituisional.

“Harohan hau hanoin ema hotu harohan, atu bainhira mak nain ulun sira hetan solusaun, maibe hanoin ita hotu mai hamulak, hamulak ba anin tasi ne’ebe sai sasin iha 7 Dezembru 1975, atu hu nafatin ita nia nain ulun sira nia babotok, hodi komprende no intende malu. Ita hamulak ba laloran ne’ebe iha tasi ponte kais Dili nian, atu lian nafatin, hodi nune’e nia lian bele hamamar ukun nain sira nia fuan, atu fo liman ba malu hodi buka dalan, hodi resolve diferensia ne’ebe sira iha. Hamulak ba rai, ba tasi no hamulak ba foho ne’ebe sai rate, semiteriu rohan laek ba matebian sira, ba ema sira ne’ebe mate, ne’ebe ita la konsege hakoi. Atu fo nafatin, leno nafatin ita nia ukun nain sira katak diverjensia ideas, politika ne’e instrume ida atu haburas komitmentu politiku kolektivu atu lori povu maubere ba moris diak nian. Ho ita nia mate, ita hakerek ita nia istoria, halot ita nia isin mate, ita hahu ita nia kultura”, refleta Virgillio Guterres.

TAFARA.TL halo entrevista ho Membru Parlamentu Nasional, hosi Bankada PLP, Abel Pires da Silva, liu hosi telefone ba TAFARA.TL hatoo reflekasaun liga ho loron memoria loron Invasaun.

Abel Pires da Silva afirma katak loron 7 Dezembru 1975 nudar loron boot iha ita nia istoria, tanba iha loron ida ne’e definisaun ne’ebe boot, hatudu mai povu katak maske nasaun kiik oan, maibe iha aten brani, maske nasaun boot mai halo invasaun mai Timor mais povu la tauk, Timor desidi kontra, desidi hatete ba mundu katak maske nasaun kiik, maibe la hakruk.

“Hare ba kotuk nudar Timor oan fiar metin ita nia istoria no konfirma ita nia an katak ba oin ita bele resolve difikuldade hotu, kuandu iha tempu uluk ho problema boot ita bele resolve, iha tempu ohin loron ho situasan politika atual ita bele resolve. Saida deit mak politiku sira halo, nia objetivu ne’e sempre ba rai ne’e nia diak, laiha ema hanoin at ba povu ida ne’e, maske ita nia objetivu hakarak to iha ne’eba, maibe tenke hakat ho dalan ne’ebe los, entaun oinsa atu serbi ita nia povu ne’e presiza obedese ba ita nia Lei inan, agora saida mak akontese ne’e buat hotu lao iha koridor nia laran. To ikus Prezidente da Republika maka desidi no hein katak buat hotu resolve tuir nia dalan”, hateten Abel Pires da Silva via telefone.

Iha loron memoria ne’ebe sente belit los ho povu nia fuan, liu-liu familia vitima no sasin sira, iha esperansa boot katak sira lakohi sai tan vitima dala rua iha tempu ukun. Iha loron refleksaun vitima sira hatoo katak lalika halimar ho ita nia vida, tenke tane as valor hosi ukun rasik an ne’e. Povu sira hotu tau esperansa boot ba ukun nain sira hodi bele tur hamutuk

Koordenador Asosiasaun Vitima, Atai Moniz iha ponte kais bainhira partisipa iha ventu refere apela ba ukun nain sira katak hahu hosi 1975 maka povu Timor-Leste hasoru nakukun, moris terus ho sofrementu oin-oin. Povu Timor-Leste besik 300.00 mak mate, fo nia vida ho mos labarik inocente sira, fo sira nia vida tomak hodi sosa ukun rasik an. Ohin loron faluk no oan kiak barak, oan kiak moris mai, rona deit mak aman nia naran maibe la konnese sira nia aman.

“Husu ba nain ulun sira hotu, buka dalan ulun malirin hodi resolve situsaun ne’ebe agora ita hasoru hela. Iha tasi lulik ida ne’e, ita koalia kedas, para as’wain ne’ebe soe iha tasi laran ne’e fo mos forsa mai ita. Ami husu ba ukun nain sira labele halo ami sai vitima tan ba dala rua. Se ita ukun no sai hanesan ne’e, ita ba ukun an halo saida. Hau koalia hanesan ne’e tanba labarik ida idade tinan 18 ne’ebe han baku hosi bapa nia liman ida mak hau, uma laran laiha to agora, maibe hau iha konfiasa no fiar katak ita sei hamutuk hodi lori rai ne’e ba oin, labele halimar ho ita nia vida, husu ukun nain sira ho ulun malirin, konvense malu ba”, esperansa Atai.*[Zevonia Vieira | TAFARA.TL | 08.12.2017]

 

 

 

 

 

About Zevonia Vieira

Zevonia Vieira, Chefe Redasaun TAFARA.TL, hamutuk ho Metodio Caetano Moniz & Fernando Antonio da Costa hari media online TAFARA.TL, iha Oe-cusse, Ambeno, dia 23 de Agosto de 2015.

Check Also

Luis: PPN Blokea Ajenda Hosi AMP, Branco: AMP Husu Ajenda Ba Sira nian Interese

“Akontese maka ajenda deit, ba interese grupu ninian, atu hadau poder, entaun ami hare katak …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *