Friday , January 18 2019
Home / Opini / Teknokrata Servisu Fo Tulun Internasional: Hatan ba Maun Helder da Costa g7+
Ato ‘Lekinawa’ Costa, nudar Ativista RENETIL. [Foto: Dokumentu privadu | 06.08.2018]

Teknokrata Servisu Fo Tulun Internasional: Hatan ba Maun Helder da Costa g7+

Hakarak atu hatan ba maun Helder da Costa ninia publikasaun artikel foin lalais ne’e ho titlu, g7+ nia Advokasia iha Nivel Global, Resposta ba Senhor Martinho Gusmão nia artigu kona ba g7+: Maka’as iha teoria, namlele iha praxis,” hodi responde ba Pe. Martinho Gusmao nia artikel. Hatan ida ne’e hau hakerek tanba maun Helder da Costa temi hau nia naran no sita hau nia perguntas.

Los duni hau husu perguntas katak Maun Helder konsidera nia-an nudar diplomata ka aid worker? Iha maun Helder nia resposta esplika deit saida mak nia hatan ba hau nia perguntas, la koalia kona ba saida mak hau esplika hosi perguntas ne’ebe hau husu ne’e. Ho maneira hasai hau nia esplikasaun hosi textu ne’ebe maun Helder produs, tau hau iha publiku nudar ema ida mak la komprende saida mak diplomata nia servisu no aid worker nia servisu. Tanba ida ne’e duni mak hakerek hikas artikel ida ne’e hodi esplika tanba saida mak hau husu perguntas ne’ebe temi iha leten ba maun Helder.

Iha TVE bainhira husu tiha perguntas hanesan temi ona iha leten, hau kontinua ho esplikasaun kona ba tanba saida mak hau husu perguntas hanesan ne’e ba maun Helder no ba audiens TVE. Keta haluha, hau halo ligasaun ba perguntas ne’ebe hau husu ba mos komentariu ne’ebe Reprezentante MNEC nian fo sai.

Iha hau nia esplikasaun hau hatete katak, servisu diplomasia mak servisu sira ne’ebe diplomata sira halo. Servisu tulun internasional mak servisu sira ne’ebe aid worker sira halo. Sasukat susesu ba servisu rua ne’e diferente, maski servisu rua ne’e, bainhira halao bele liga ba malu, ka halo tuir dalan kooperasaun. Iha TVE, bainhira hau halo esplikasaun hanesan ne’e, hau liga ho komentariu ne’ebe Reprezentante MNEC halo, katak servisu diplomasia ne’e atu adianta ajenda politika estadu iha rai liur, no nia retornu ne’e laos monetariu ka osan deit. Hau hatutan komentariu ne’e hodi hatete katak, los duni sasukat servisu diplomasia mak ida ne’e duni maibe ba ema babain, ema hakarak haree rezultadu iha real, tanba osan ne’ebe gasta, ne’e povo nian.

Servisu tulun internasional ne’e fali oin seluk uituan. Iha esplikasaun ne’ebe hau halo iha TVE ne’e, hau hatete katak sasukat susesu ba servisu tulun internasional mak mudansas ne’ebe akontese iha fatin ne’ebe ita nia rai fo tulun. Signifika bainhira ita fo tulun ba rai ida, rai ne’e nia situasaun sosial, politikm seguransa, ekonomia, depende ita fo tulun ba area saida, rai ne’e nia situasaun tenke sai diak liu ho ita nia tulun. Ema sira mak babain servisu hodi organiza no implemeta tulun internasional ne’e ema bolu aid workers. Maibe maun Helder lakohi ema bolu nia nudar aid worker no mos hanesan diplomata. Nia prefere ema bolu nia nudar teknokrata. Bainhira TVE fo tiha opurtunidade ba maun Helder halo esplika ba hau nia esplikasaun, sesaun Talk Show mos hotu ona, tanba ne’e hau la hetan tan opurtunidade atu elabora liutan hau nia preokupasaun ba maun Helder nia esplikasaun.

Iha artikel ida ne’e hau hakarak kontinua hato’o hau nia resposta ka komentariu ba saida mak diskuti tiha ona iha TVE. Asuntu ne’ebe hau hakarak foka dahuluk mak ligadu ho saida mak maun Helder temi ba nia an nudar teknokrata ida mak halo diplomasia. Asuntu ne’ebe hau hakarak foka ba daruak mak atu haree g7+ nudar servisu tulun internasional ida.

Ba dahuluk, saida mak hau komprende hosi liafuan teknokrata mak ema ne’ebe halo servisu tekniku iha governasaun ida ka ema ne’ebe exerse autoridade governasaun tuir dalan tekniku tanba ninia koinesementu ba asuntu refere. Bainhira ita liga liafuan ne’e ho liafuan tekniku nian, entaun ita dada to’o ba aplikasaun metodu sientifiku iha ninia servisu. Babain governasaun ida lori ema ho matenek tekniku (teknokrata) tama ba governo ho hanoin katak ema ne’e bele lori solusaun ba politika mak governo hatur ona ka atu solusiona problema mak ema politika sira koalia iha sira nia kampanne ka defini ona.

Buat ida nebe la mosu iha maun Helder nia esplikasaun iha TVE, bainhira temi tiha nia an nudar teknokrata, nia la halo esplikasaun tekniku kona ba oinsa fo solusaun ba frajilidade iha estadu membru g7+ nian. Maun Helder temi uituan tulun ba Guinea Bissau hodi organiza eleisaun, maibe ne’e fo solusaun saida ba Guinea Bissau? Tulun ida ne’ebe ita fo ba eleisaun premeiru tinan hirak liuba, fo tiha opurtunidade ba Presidente eleitu Jose Mario Vaz hodi dismantela tiha Premeiru Ministru Domingos Simoes Pereira no hili fali Premeiru Ministru foun ida maibe la liu hosi konsensus. Situasaun hanesan ida ne’e mosu bebeik iha Guinea Bissau. Luta de poder nunka para iha Guinea Bissau, la hatene hanesan teknokrata solusaun ne’ebe propoin ona mak saida deit? Analista politika no sosial sira, liliu sira ne’ebe servisu ba harii dame nian fo notas katak organiza eleisaun ida iha Guinea Bissau agora dadaun, hodi la tau konsiderasaun hodi buka solusaun ba krizi mak politik mak akontese dadaun sei lori situasaun Guinea Bissau nian sai aat liutan.

Ba fokus daruak nian, servisu ne’ebe g7+ halo ne’e porsaun barak liu mak fo tulun internasional. Intensaun diplomasia hosi aktu tulun internasional ne’e atu hasae imajen Timor-Leste nian iha servisu relasoens internasionais, liliu ligadu ho politika kontribui ba harii paz nian. Uza liafuan g7+ nian karik atu kontribui ba atinji SDG 16, harii paz no hametin instituisaun. Tanba servisu g7+ ne’e mak fo tulun internasional entan ninia sasukat susesu ne’e mak mudansa iha sosiedade ida ne’ebe g7+ fo tulun. Maski ita temi g7+ maibe loloos ne’e atu dehan Timor-Leste nia tulun, tanba finansiamentu ba g7+ mai hosi Timor-Leste.

Hakarak uza nafatin ezemplu Guinea Bissau. Agora bele koko tok susat mudansa saida mak akontese ona iha Guinea Bissau depois de hetan apoio orsamentu no apoio tekniku hosi g7+ ka Timor-Leste? Ita fo tiha ona 6 milioens ba selu salariu funsionariu publiku fulan ida nian. Ita fo 225 mil hodi organiza eventu rekonsiliasaun. Ita fo 1.9 mlioens hodi apoio programa dezenvolve sira nia planu stratejia. Ita haruka mos reprezentante spesial Senhor Tomas Cabral ho nia ekipa teknik ba fo tulun ba eleisaun nian. Maibe mudansa saida mak akontese iha Guinea Bissau liu hosi tulun sira ne’ebe mak ita fo ona? Eleisaun Presidensial 2012 labele akontese tanba kudeta akontese tiha. Eleisaun muda ba 2014, maibe eleisaun liu tiha mosu kedas krizi ida. Faktu hatudu katak la iha Presidente ida iha Guinea Bissaun mak bele lidera estadu no halo kompletu nia termu mandatu. Sempre akontese eventu sira mak halo interupsaun ba ukun Presidente ida nian.

Bainhira observa situasaun Guinea Bissau nian, perguntas bo’ot ida mosu kedas. Tulun hosi g7+ ne’e ajuda ka halo aat liutan situasaun politik iha Guinea Bissau. Hosi tulun sira ne’ebe g7+ fo ka ita fo to’o agora seidauk halo mudansa signifikativu ruma iha sosiedade Guinea Bissau nian. Hau sai preokupante liu tan bainhira rona maun Helder da Costa iha TVE katak, “mudansa hosi frajilidade ba rezilensia ne’e bainhira los ita la hatene, tanba prosesu dezenvolvimetu pais ida lori tempu naruk.” Se nune’e, povo Timor-Leste nia osan sei gasta nafatin ba Guinea Bissaun to’o bainhira? Povo Timor-Leste mos merese hetan akuntabilidade hosi g7+ hodi nune’e sira bele garante katak sira nia osan ne’ebe fo ba povo Guinea Bissau halo duni mudansa positive ruma.

Bele nota katak, laos g7+ deit mak fo tulun ba Guinea Bissau maibe mos organizasaun sira seluk, inklui African Union, CAAT (Campaign Against Arm Trade), Caritas, CPLP, ECOWAS, International Crisis Group, IFRC, Swissaid, Transparency International, United Nations Integrated Peace-Building Office in Guinea-Bissau (UNIOGBIS), UN Peace Building Commission, no organizasaun sira seluk tan. Organizasaun hirak ne’e iha fokus servisu diferente no maioria hakarak harii dame no hametin instituisaun iha Guinea Bissau. G7+ hatene diak liu informasaun sira ne’e maibe to’o agora seidauk hetan informasaun ruma mak sai hosi g7+ hodi hatete katak organizasaun sira ne’e servisu ladiak ka la hatan ba saida mak g7+ preokupa iha Guinea Bissau. Hodi nune’e bele fo razaun katak existensia g7+ ne’e nesesariu duni tanba g7+ sei produs rezultadu ida mak diferente ho doadores sira seluk.

***Hakerek nain ativista RENETIL, no artikel ne’e opiniaun pesoal, la reprezenta instituisaun mak hakerek nain hakna’ar an ba. [ Ato ‘Lekinawa’ Costa | TAFARA.TL | 09.11.2018]

About Zevonia Vieira

Zevonia Vieira, Chefe Redasaun TAFARA.TL, hamutuk ho Metodio Caetano Moniz & Fernando Antonio da Costa hari media online TAFARA.TL, iha Oe-cusse, Ambeno, dia 23 de Agosto de 2015.

Check Also

Hakotu Siklu Violensia no Dezenvolve PNTL, Halo Tuir Rekomendasaun CHEGA!

Timor-Leste kontinua monu ba hahalok violasaun dereitus umanus. Membru Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) ne’ebe mak …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *